De Dalai Lama is een van de bekendste figuren binnen het boeddhisme. Toch bestaat er veel verwarring over zijn positie. Is hij de leider van alle boeddhisten? Is hij een soort paus? En waarom wordt de Dalai Lama gezien als een reïncarnatie?

De titel heeft een lange geschiedenis die nauw verbonden is met het Tibetaans boeddhisme, de Gelug-traditie en de politieke geschiedenis van Tibet. De huidige, veertiende Dalai Lama, Tenzin Gyatso, is bovendien veel meer geworden dan alleen een religieuze leider. Sinds zijn vlucht uit Tibet in 1959 is hij wereldwijd bekend als voorvechter van vrede, geweldloosheid, mensenrechten en Tibetaanse cultuur. In 1989 ontving hij hiervoor de Nobelprijs voor de Vrede.

Om te begrijpen wat de Dalai Lama precies is, moeten we daarom onderscheid maken tussen de titel, de religieuze betekenis, de historische rol en de persoon die tegenwoordig de titel draagt.

Wat is een Dalai Lama?

De Dalai Lama is de titel voor een lijn van religieuze leiders binnen het Tibetaans boeddhisme. Volgens de Tibetaanse boeddhistische traditie worden de Dalai Lamas beschouwd als manifestaties van Avalokiteshvara, de bodhisattva van mededogen. Het gaat daarbij niet om een god die in menselijke vorm op aarde verschijnt, maar om een boeddhistisch idee van een verlicht wezen dat zich opnieuw manifesteert om levende wezens te helpen.

De titel Dalai Lama betekent ongeveer “Oceaan van Wijsheid”. Dalai is afkomstig uit het Mongools en betekent “oceaan”, terwijl lama een Tibetaanse aanduiding is voor een gerespecteerde religieuze leraar.

De huidige Dalai Lama is de veertiende in deze lijn. Hij werd geboren als Lhamo Thondup op 6 juli 1935 in Taktser in het noordoosten van Tibet. Volgens de Tibetaanse traditie werd hij als kind herkend als de reïncarnatie van de dertiende Dalai Lama.

Dat betekent overigens niet dat er veertien opeenvolgende mensen waren die zichzelf simpelweg “Dalai Lama” noemden. De eerste twee werden pas achteraf als Dalai Lama aangemerkt. De titel werd namelijk voor het eerst gebruikt voor de derde Dalai Lama.

Waar komt de titel vandaan?

De geschiedenis van de Dalai Lama begint in de vijftiende en zestiende eeuw, dus eeuwen na het leven van Siddhartha Gautama, de historische Boeddha.

De eerste persoon die achteraf als eerste Dalai Lama wordt aangeduid was Gendün Drup (1391–1474). Hij was een belangrijke leraar binnen de traditie die later bekend zou worden als de Gelug-school. Zijn opvolger was Gendün Gyatso.

De derde in deze lijn was Sonam Gyatso (1543–1588). In 1578 ontmoette hij de Mongoolse leider Altan Khan. Deze gaf Sonam Gyatso de titel Dalai Lama. Omdat Sonam Gyatso als derde in de lijn werd gezien, werd de titel later ook toegepast op zijn twee voorgangers.

Hier zit een interessante nuance in. De Dalai Lama-institutie bestond dus al vóórdat de naam “Dalai Lama” werd gebruikt. De lijn van reïncarnaties werd achteraf teruggetrokken tot Gendün Drup.

Wat heeft de Dalai Lama met het Gelug-boeddhisme te maken?

De Dalai Lama behoort oorspronkelijk tot de Gelug-traditie van het Tibetaans boeddhisme.

De Gelug-school ontstond uit de traditie van Tsongkhapa (1357–1419), een invloedrijke Tibetaanse filosoof en religieuze leraar. Zijn denken bouwde onder andere voort op de Madhyamaka-filosofie, de leer van de “Middenweg” die verbonden is met de Indiase filosoof Nagarjuna.

De Dalai Lama is daarom niet simpelweg “de leider van het boeddhisme”. Hij is in de eerste plaats verbonden met de Gelug-traditie en heeft daarbinnen een bijzonder hoge positie.

Dat onderscheid is belangrijk. Het Tibetaans boeddhisme kent namelijk meerdere grote tradities, waaronder Nyingma, Kagyu, Sakya en Gelug. Ook binnen andere Tibetaanse tradities bestaan systemen van gereïncarneerde leraren, de zogenoemde tulkus. De Dalai Lama is dus niet de enige gereïncarneerde leraar binnen het Tibetaans boeddhisme.

Is de Dalai Lama de leider van alle boeddhisten?

Nee.

Dit is een van de meest voorkomende misverstanden over de Dalai Lama.

Er bestaat geen centrale autoriteit binnen het boeddhisme die vergelijkbaar is met de paus binnen de Rooms-Katholieke Kerk. Theravada, Mahayana en Vajrayana hebben hun eigen tradities, teksten, leraren en instellingen.

De Dalai Lama heeft vooral een religieuze positie binnen het Tibetaans boeddhisme, en in het bijzonder binnen de Gelug-traditie. Tegelijkertijd heeft hij door zijn internationale bekendheid veel respect gekregen van boeddhisten uit andere tradities.

Ook buiten het boeddhisme is zijn invloed groot geworden. Daardoor wordt hij in het Westen soms voorgesteld als “de spirituele leider van alle boeddhisten”. Dat is te eenvoudig.

Waarom wordt de Dalai Lama gezien als een reïncarnatie?

Een belangrijk begrip binnen het Tibetaans boeddhisme is tulku. Daarmee wordt een leraar aangeduid die na zijn dood opnieuw wordt herkend als een voortzetting van een eerdere leraar.

Dit hangt samen met het bredere boeddhistische idee van wedergeboorte. Daarbij is het overigens belangrijk om niet zomaar te spreken over een onveranderlijke ziel die van het ene lichaam naar het andere verhuist. Het boeddhisme leert juist anatta, het ontbreken van een blijvende, onveranderlijke zelf.

De Tibetaanse tulku-traditie ontwikkelde zich als een specifieke religieuze manier om bepaalde grote leraren als opnieuw geboren te herkennen. De formele traditie van het herkennen van gereïncarneerde meesters ontstond in Tibet en werd later door verschillende Tibetaanse boeddhistische scholen overgenomen.

Volgens de Tibetaanse traditie kan een ver gevorderde bodhisattva bovendien bewust kiezen om opnieuw geboren te worden om anderen te helpen. Daarmee verschilt zo'n wedergeboorte volgens de traditie van de gewone wedergeboorte die wordt aangedreven door karma en gehechtheid.

Hoe wordt een nieuwe Dalai Lama gevonden?

Wanneer een Dalai Lama sterft, begint volgens de Tibetaanse traditie een zoektocht naar zijn opvolger.

Daarbij wordt niet simpelweg gekeken welk kind op dezelfde dag of in dezelfde regio geboren is. Er wordt gebruikgemaakt van verschillende vormen van aanwijzingen en religieuze onderzoeksmethoden.

In de traditionele procedure kunnen onder andere voorspellingen van hooggeplaatste lama's, orakels en visioenen een rol spelen. Ook wordt gekeken naar mogelijke herinneringen van een kind en kan het kind voorwerpen worden getoond die aan de vorige Dalai Lama toebehoorden. Het herkennen van dergelijke voorwerpen wordt binnen de traditie gezien als een aanwijzing.

De veertiende Dalai Lama werd op deze manier als kind herkend. Zijn officiële troonsbestijging vond plaats in Lhasa op 22 februari 1940.

Vanuit een historisch-wetenschappelijk perspectief is het belangrijk om hier onderscheid te maken. Dat een kind bepaalde voorwerpen herkent of dat religieuze leiders bepaalde visioenen krijgen, is onderdeel van de Tibetaanse religieuze traditie. Het is geen wetenschappelijk bewijs dat iemand daadwerkelijk de reïncarnatie van een vorige persoon is.

Wie is de veertiende Dalai Lama?

De huidige Dalai Lama is Tenzin Gyatso.

Hij werd in 1935 geboren in een boerenfamilie in Taktser. Toen hij ongeveer twee jaar oud was, werd hij volgens de Tibetaanse traditie herkend als de nieuwe Dalai Lama. Zijn opleiding begon op jonge leeftijd en bestond uit intensieve studie van de Tibetaanse boeddhistische filosofie, logica, debat en kloosterdiscipline. Op 25-jarige leeftijd behaalde hij de hoogste graad binnen de Gelugse monastieke opleiding, de Geshe Lharampa-graad.

Zijn leven veranderde ingrijpend door de politieke ontwikkelingen in Tibet.

In 1950, toen hij zestien jaar oud was, nam hij de politieke verantwoordelijkheid voor Tibet op zich. In 1959 vluchtte hij naar India nadat de situatie in Tibet sterk was verslechterd. Sindsdien woont hij in Dharamsala, waar zich ook het centrum van de Tibetaanse gemeenschap in ballingschap bevindt.

Was de Dalai Lama vroeger ook een politieke leider?

Ja.

Dit is een belangrijk verschil tussen de historische Dalai Lama en de Dalai Lama zoals we hem tegenwoordig kennen.

De vijfde Dalai Lama, Ngawang Lobsang Gyatso (1617–1682), kreeg in 1642 de politieke macht over Tibet. Vanaf dat moment werd de Dalai Lama zowel een religieuze als een politieke leider. De regering die onder hem werd gevormd stond bekend als de Ganden Phodrang.

Daardoor werd de positie van de Dalai Lama gedurende eeuwen veel meer dan die van een religieuze leraar. De instelling kreeg ook een politieke en bestuurlijke functie.

Dat is een van de redenen waarom de Dalai Lama zo'n grote rol heeft gespeeld in de Tibetaanse geschiedenis. Zijn positie kan niet volledig worden begrepen vanuit religie alleen.

Wanneer stopte de Dalai Lama als politiek leider?

De veertiende Dalai Lama begon al vroeg na zijn vlucht uit Tibet met het hervormen van de Tibetaanse gemeenschap in ballingschap.

Geleidelijk werd de politieke structuur democratischer. In 2001 werd de belangrijkste politieke leider van de Tibetaanse gemeenschap rechtstreeks gekozen. In 2011 droeg de Dalai Lama zijn resterende politieke bevoegdheden formeel over aan een democratisch gekozen Tibetaanse leiding. Daarmee kwam een einde aan de eeuwenlange combinatie van religieuze en politieke macht.

Sindsdien beschouwt de Dalai Lama zichzelf niet meer als politiek leider van Tibet. Zijn rol is vooral religieus en cultureel.

Dat is een opvallende ontwikkeling. De Dalai Lama heeft dus zelf meegewerkt aan het afbouwen van de politieke macht die traditioneel aan zijn functie verbonden was.

Wat leert de Dalai Lama?

De leer die de veertiende Dalai Lama uitdraagt sluit sterk aan bij belangrijke thema's uit het Mahayana- en Vajrayana-boeddhisme.

Een van de belangrijkste begrippen is bodhicitta: de wens om verlichting te bereiken om alle levende wezens te kunnen helpen.

Daarmee hangt karuna, mededogen, nauw samen. De Dalai Lama legt in zijn publieke onderricht vaak sterk de nadruk op mededogen, geweldloosheid, menselijke verantwoordelijkheid en religieuze harmonie.

Dat betekent niet dat zijn boodschap losstaat van de rest van het boeddhisme. Zijn uitleg is diep geworteld in de Tibetaanse filosofische en meditatieve traditie, waaronder ideeën over de Vier Edele Waarheden, karma, leegte (shunyata), bodhicitta en het pad van de bodhisattva.

Een belangrijke tekst in de Tibetaanse traditie is bijvoorbeeld de Bodhicaryavatara van Shantideva. Dit werk over het pad van de bodhisattva is bijzonder invloedrijk in Tibet en wordt ook door de veertiende Dalai Lama hoog gewaardeerd.

Is de Dalai Lama een boeddha?

Niet in de gebruikelijke betekenis van het woord.

Binnen de Tibetaanse traditie wordt de Dalai Lama verbonden met Avalokiteshvara, een bodhisattva van mededogen. Een bodhisattva is in het Mahayana-boeddhisme iemand die zich richt op het bereiken van volledige verlichting en tegelijk het welzijn van andere levende wezens centraal stelt.

Avalokiteshvara wordt in verschillende boeddhistische tradities op verschillende manieren voorgesteld. In het Tibetaans boeddhisme is hij onder andere bekend als Chenrezig.

De Dalai Lama wordt traditioneel gezien als een manifestatie van deze bodhisattva. Dat betekent niet dat hij wordt beschouwd als de historische Boeddha Siddhartha Gautama.

Interessant genoeg heeft de veertiende Dalai Lama zelf ook voorzichtig gesproken over zijn eigen status. Toen hem werd gevraagd hoe hij zelf tegenover de opvatting staat dat hij een incarnatie van Avalokiteshvara is, gaf hij geen simpel antwoord dat hij dit als een vaststaand persoonlijk feit beschouwt.

Dat laat mooi zien dat de religieuze voorstelling van een Dalai Lama en de persoonlijke manier waarop de huidige Dalai Lama daarover spreekt niet volledig hetzelfde hoeven te zijn.

Wat gebeurde er met de Dalai Lama na zijn vlucht uit Tibet?

In 1959 vluchtte Tenzin Gyatso naar India. Hij werd daarna een internationaal bekende vertegenwoordiger van de Tibetaanse zaak.

Vanuit India zette hij zich onder meer in voor het behoud van de Tibetaanse religie en cultuur. De Tibetaanse gemeenschap in ballingschap bouwde scholen, kloosters en andere instellingen op. Tegelijkertijd ontwikkelde de politieke organisatie zich geleidelijk in democratische richting.

De Dalai Lama kreeg daardoor een dubbele bekendheid. Voor veel mensen is hij in de eerste plaats een boeddhistische leraar. Voor anderen is hij vooral een symbool van de Tibetaanse strijd om culturele en politieke rechten.

In 1989 ontving hij de Nobelprijs voor de Vrede voor zijn inzet voor vreedzame oplossingen, tolerantie en wederzijds respect.

Is de Dalai Lama voor onafhankelijkheid van Tibet?

Zijn politieke standpunt is in de loop van de tijd veranderd.

De veertiende Dalai Lama heeft lange tijd gepleit voor een vreedzame oplossing waarin Tibetanen binnen de Volksrepubliek China een grote mate van autonomie zouden krijgen. Dit staat bekend als de Middle Way Approach, ofwel de Middenwegbenadering.

Daarmee is zijn positie niet simpelweg samen te vatten als “de Dalai Lama wil een onafhankelijk Tibet”. Zijn politieke voorstellen zijn gericht geweest op een vreedzame oplossing en op het behoud van de Tibetaanse cultuur, religie en identiteit.

Dit onderwerp is politiek gevoelig en wordt bovendien heel verschillend beschreven door de Tibetaanse regering in ballingschap, de Chinese overheid en verschillende internationale onderzoekers. Daarom is het verstandig om politieke claims over Tibet altijd vanuit hun bron en perspectief te bekijken.

Wat gebeurt er met de Dalai Lama na de veertiende?

Dit is tegenwoordig een van de meest interessante vragen rond de Dalai Lama.

De veertiende Dalai Lama heeft zich al tientallen jaren uitgesproken over de vraag of de instelling na zijn overlijden moet doorgaan. In 2011 gaf hij aan dat hij rond zijn negentigste levensjaar zou overleggen met Tibetaanse religieuze leiders, de Tibetaanse bevolking en andere betrokkenen over de toekomst van de instelling.

In juli 2025, toen hij negentig jaar oud was, kwam daar een belangrijke ontwikkeling in. De Dalai Lama verklaarde dat de instelling van de Dalai Lama zal worden voortgezet. Volgens zijn verklaring ligt de verantwoordelijkheid voor het herkennen van zijn toekomstige opvolger bij de Gaden Phodrang Trust, in overleg met de verschillende Tibetaanse boeddhistische tradities en volgens de traditionele procedures.

Dat betekent dat er volgens de huidige officiële positie dus een vijftiende Dalai Lama zal worden herkend.

De kwestie is echter ook politiek gevoelig. De Chinese overheid heeft aangegeven zelf een rol te willen spelen bij de erkenning van een toekomstige Dalai Lama. De huidige Dalai Lama heeft juist verklaard dat politieke autoriteiten buiten de Tibetaanse religieuze traditie daar geen zeggenschap over hebben.

De opvolging van de veertiende Dalai Lama zal daardoor waarschijnlijk niet alleen een religieuze kwestie worden, maar ook een belangrijke politieke gebeurtenis.

Is de Dalai Lama hetzelfde als een lama?

Nee.

Het woord lama is veel algemener.

Een lama is een gerespecteerde religieuze leraar binnen het Tibetaans boeddhisme. Een lama hoeft niet noodzakelijk een tulku te zijn, en een tulku hoeft niet automatisch een lama te zijn in de zin van iemand die door langdurige studie en praktijk een gekwalificeerde leraar is geworden. De veertiende Dalai Lama heeft zelf nadrukkelijk op dit onderscheid gewezen.

De Dalai Lama is dus een specifieke titel binnen een specifieke Tibetaanse traditie. Het woord “lama” verwijst naar een veel bredere categorie van religieuze leraren.

Is de Dalai Lama belangrijk voor alle Tibetanen?

De Dalai Lama heeft een bijzonder grote culturele en religieuze betekenis voor veel Tibetanen, maar de relatie tussen Tibetaanse identiteit, het boeddhisme en de Dalai Lama is complexer dan soms wordt voorgesteld.

Tibet kent verschillende boeddhistische tradities. De Dalai Lama is afkomstig uit de Gelug-traditie, maar heeft zich in de loop van zijn leven ook sterk ingezet voor samenwerking tussen verschillende Tibetaanse boeddhistische scholen. De instelling van gereïncarneerde leraren komt bovendien niet uitsluitend binnen de Gelug-school voor. Ook de Nyingma-, Kagyu-, Sakya- en andere tradities kennen tulku-lijnen.

De Dalai Lama is daarom tegelijk een specifieke Gelugse figuur én een veel bredere vertegenwoordiger van het Tibetaans boeddhisme geworden.

Veelvoorkomende misverstanden over de Dalai Lama

“De Dalai Lama is de paus van het boeddhisme”

Dat klopt niet. Het boeddhisme heeft geen centrale wereldwijde leider. De Dalai Lama heeft vooral gezag binnen het Tibetaans boeddhisme en heeft daarnaast een grote internationale reputatie opgebouwd.

“Elke Dalai Lama is letterlijk dezelfde persoon”

Dat is niet hoe het boeddhistische idee van wedergeboorte bedoeld is.

Het boeddhisme leert juist dat er geen onveranderlijke ziel of blijvend zelf bestaat. De Tibetaanse traditie spreekt daarom over continuïteit van een bewustzijnsstroom en wedergeboorte, niet simpelweg over één onveranderlijk persoon die steeds van lichaam wisselt.

“De Dalai Lama is een god”

Ook dat is een versimpeling.

Binnen de Tibetaanse traditie wordt hij verbonden met Avalokiteshvara, de bodhisattva van mededogen. Dat is een religieuze opvatting binnen het Tibetaans boeddhisme, geen omschrijving van de Dalai Lama als een almachtige scheppergod.

“De Dalai Lama is alleen maar een spirituele leraar”

Historisch gezien is dat evenmin juist.

Vanaf de vijfde Dalai Lama in 1642 was de instelling eeuwenlang verbonden met zowel religieuze als politieke macht. Pas in de moderne tijd is die politieke rol geleidelijk afgebouwd. In 2011 droeg de veertiende Dalai Lama zijn politieke bevoegdheden over aan een democratisch gekozen Tibetaanse leiding.

Waarom is de Dalai Lama belangrijk binnen het boeddhisme?

De betekenis van de Dalai Lama ligt uiteindelijk niet alleen in zijn persoonlijke bekendheid.

De instelling laat zien hoe het Tibetaans boeddhisme door de geschiedenis heen religie, filosofie, meditatie, kloosterleven en politiek met elkaar heeft verbonden. De Dalai Lama is daar een bijzonder duidelijk voorbeeld van.

Tegelijkertijd is het goed om de persoon niet gelijk te stellen aan het hele boeddhisme. De leer van de Boeddha is veel ouder dan de Dalai Lama-instelling en bestaat uit veel verschillende tradities. Wie het boeddhisme wil begrijpen, kan daarom veel leren van de Dalai Lama, maar zou ook verder moeten kijken naar de bredere Tibetaanse tradities en naar het Theravada- en andere Mahayana-boeddhisme.

De geschiedenis van de Dalai Lama laat vooral zien hoe een boeddhistische traditie zich door de eeuwen heen heeft ontwikkeld. Wat begon als een lijn van Tibetaanse religieuze leraren groeide uit tot een instituut met grote spirituele én politieke invloed. De veertiende Dalai Lama heeft vervolgens een groot deel van die politieke macht juist weer afgestaan en zich vooral gericht op onderwijs, mededogen, religieuze dialoog en het behoud van de Tibetaanse cultuur.

En daarmee staat de Dalai Lama vandaag voor iets anders dan alleen een titel. Hij is het middelpunt van een eeuwenoude traditie, maar ook een levende figuur in een nog altijd onopgeloste geschiedenis van Tibet.