Tegelijkertijd maakt het boeddhisme een belangrijk onderscheid. Er is het verdriet dat ontstaat wanneer iets pijnlijks gebeurt, en er is het extra lijden dat kan ontstaan doordat we ons tegen die werkelijkheid verzetten, eraan vastklampen of haar anders willen hebben dan ze is.

Dat onderscheid staat centraal in de boeddhistische benadering van verdriet. Het doel is dus niet om gevoelloos te worden of nooit meer te huilen. Het gaat erom verdriet volledig onder ogen te zien, zonder erdoor gevangen te raken.

Verdriet en dukkha

Een belangrijk begrip om dit te begrijpen is dukkha. Het woord wordt vaak vertaald als “lijden”, maar die vertaling dekt niet alle betekenissen. Dukkha kan ook verwijzen naar onbevredigendheid, pijn, spanning of het feit dat ervaringen uiteindelijk niet volledig vast te houden zijn.

In de eerste edele waarheid noemt de Boeddha onder andere geboorte, ouderdom, ziekte en dood, maar ook verdriet, klagen, pijn, wanhoop, het gescheiden worden van wat je liefhebt en het niet krijgen van wat je verlangt. Verdriet is daarmee geen onderwerp dat ergens aan de rand van de boeddhistische leer staat. Het maakt rechtstreeks deel uit van het probleem dat de vier edele waarheden proberen te begrijpen.

Dat betekent niet dat het boeddhisme zegt dat alles in het leven alleen maar ellendig is. Dat is een veel te simpele vertaling van de eerste edele waarheid. De Boeddha benoemt juist heel concrete situaties waarin het leven kwetsbaar en onbevredigend wordt.

Wie iemand verliest van wie hij houdt, ervaart bijvoorbeeld precies wat in de teksten wordt beschreven als “gescheiden worden van het geliefde”. Dat verdriet is geen teken dat iemand de boeddhistische leer niet begrijpt. Het is een menselijke reactie op verlies.

Mag een boeddhist verdriet hebben?

Ja.

Het idee dat een boeddhist eigenlijk niet verdrietig zou mogen zijn, berust op een misverstand. Boeddhistische beoefening betekent niet dat emoties moeten worden uitgeschakeld.

Een bekend voorbeeld hiervan staat in de Sallatha Sutta (SN 36.6), ook wel de Sutta van de pijl genoemd. Daar vergelijkt de Boeddha pijn met geraakt worden door een pijl.

De eerste pijl staat voor de pijnlijke ervaring zelf. De tweede pijl staat voor wat daar in de geest bovenop kan komen: weerstand, verzet, mentale onrust en allerlei gedachten die de pijn verder versterken.

Bij verdriet kun je dat verschil goed zien.

Iemand van wie je houdt overlijdt. Dat doet pijn. Je mist die persoon, je kunt huilen en je voelt misschien een enorme leegte. Dat is de eerste pijl.

Daarna kan de geest allerlei extra lagen toevoegen:

• “Dit had nooit mogen gebeuren.”
• “Ik kan dit niet aan.”
• “Waarom moest dit mij overkomen?”
• “Als ik maar eerder iets had gedaan.”
• “Mijn leven zal nooit meer goed worden.”

Niet iedere gedachte in die categorie is onredelijk of onwaar. Het punt van de Boeddha is iets subtielers: we kunnen naast de pijn die al aanwezig is nog meer lijden creëren door ons voortdurend te verzetten tegen wat er gebeurd is.

De beoefening bestaat er daarom niet uit de eerste pijl te vermijden. Die kunnen we vaak niet voorkomen. Het gaat erom de tweede pijl steeds beter te herkennen.

Het boeddhisme zegt niet dat je verdriet moet onderdrukken

Dit is een belangrijk onderscheid.

“Laat verdriet los” kan in moderne uitleg klinken alsof je je emoties zo snel mogelijk moet wegduwen. Dat is niet hetzelfde als wat de vroege boeddhistische teksten beschrijven.

De Boeddha spreekt juist over het kennen van gevoelens zoals ze zijn. Een pijnlijke ervaring wordt niet ontkend. De beoefenaar probeert haar te zien zonder er automatisch volledig in op te gaan. In de Sallatha Sutta is het verschil tussen een ongetraind en een getraind persoon dan ook niet dat de één pijn voelt en de ander niet. Beiden ervaren pijn. Het verschil zit in de manier waarop zij ermee omgaan.

Dat maakt een groot verschil.

Je kunt verdriet voelen zonder jezelf te vertellen dat verdriet niet mag bestaan. Je kunt huilen zonder te denken dat je daardoor spiritueel hebt gefaald. En je kunt iemand missen zonder te proberen die liefde uit je leven te verwijderen.

De boeddhistische vraag is eerder: wat gebeurt er in mijn geest terwijl ik verdriet ervaar?

Waarom doet verlies zo veel pijn?

Een belangrijk antwoord ligt in het boeddhistische begrip anicca, oftewel vergankelijkheid.

Alles wat ontstaat, verandert uiteindelijk. Mensen worden ouder, relaties veranderen, lichamen worden ziek en levens eindigen. Ook prettige ervaringen blijven niet permanent hetzelfde.

Dat is niet alleen een filosofische observatie. Het is precies de reden waarom verlies zo diep kan raken. We houden van mensen en dingen die niet blijvend zijn.

Het probleem is volgens de boeddhistische leer niet simpelweg dat we van iemand houden. Liefde en zorg zijn niet iets wat het boeddhisme probeert uit te bannen. De moeilijkheid ontstaat wanneer we datgene waar we van houden willen vasthouden alsof het blijvend en volledig onder onze controle is.

We kunnen bijvoorbeeld diep van iemand houden en tegelijkertijd weten dat die persoon sterfelijk is. Die kennis voorkomt verdriet niet. Maar ze kan wel veranderen hoe we naar onze relatie met die persoon kijken.

Vergankelijkheid wordt dan niet alleen een harde waarheid over de dood, maar ook een uitnodiging om bewuster met het leven om te gaan.

Verdriet, verlangen en gehechtheid

Hier raakt verdriet aan een ander belangrijk begrip: taṇhā, vaak vertaald als “verlangen” of “dorst”.

Volgens de tweede edele waarheid speelt verlangen een belangrijke rol bij het ontstaan van dukkha. De Boeddha noemt onder andere het verlangen naar bestaan, zintuiglijk genot en niet-bestaan. Het gaat daarbij niet simpelweg om ieder verlangen dat een mens kan hebben. Het gaat om een vorm van verlangen en vastklampen die het lijden in stand houdt.

Bij rouw kan dit bijvoorbeeld zichtbaar worden als een sterk verlangen dat de werkelijkheid anders was.

“Ik wil dat hij er nog is.”

Dat is op zichzelf een heel menselijke gedachte. Maar de werkelijkheid verandert er niet door. Wanneer de geest vervolgens voortdurend blijft vechten tegen het feit dat de persoon is overleden, kan er naast het verdriet een extra laag van wanhoop en verzet ontstaan.

De boeddhistische oefening is dan niet: “Ik mag deze persoon niet meer missen.”

Het is eerder: “Kan ik het missen ervaren zonder te eisen dat de werkelijkheid anders wordt?”

Dat is een veel moeilijkere, maar ook veel subtielere oefening.

Een beroemde boeddhistische geschiedenis over rouw: Kisa Gotami

Een van de bekendste verhalen over verdriet in de boeddhistische traditie gaat over Kisa Gotami, een vrouw die haar kind verliest.

Volgens een latere commentaartraditie was zij volledig overweldigd door het overlijden van haar jonge kind. Ze kon niet accepteren dat hij dood was en zocht iemand die hem weer tot leven kon brengen. Uiteindelijk werd ze naar de Boeddha gestuurd.

De Boeddha zei dat hij haar kon helpen, maar daarvoor had hij mosterdzaad nodig. Ze moest een klein beetje mosterdzaad halen bij een huis waar nog nooit iemand was overleden.

Kisa Gotami ging van huis naar huis. Mensen konden haar mosterdzaad geven, maar steeds bleek dat er in dat huis ook iemand was gestorven. Langzaam begon ze te begrijpen wat de opdracht werkelijk betekende: er bestaat geen gezin dat aan de dood ontsnapt.

Het bekende mosterdzaadverhaal staat echter niet zo eenvoudig in de vroegste canonieke tekst. De beroemde versie is afkomstig uit commentaren bij de Therīgāthā en de Dhammapada. De canonieke verzen die aan Kisa Gotami worden toegeschreven vertellen een ander, eveneens aangrijpend verhaal over verlies. Dat verschil is interessant, omdat het laat zien hoe boeddhistische verhalen in de loop van de geschiedenis zijn doorgegeven en verder ontwikkeld.

De kern van het verhaal blijft duidelijk: Kisa Gotami komt door haar eigen verdriet heen tot het inzicht dat dood en vergankelijkheid niet haar persoonlijke straf zijn. Ze behoren tot de menselijke conditie.

Dat inzicht maakt haar verdriet niet onbelangrijk. Het verandert de manier waarop ze het verdriet begrijpt.

Van persoonlijk verlies naar inzicht

Hier zit een belangrijk punt dat gemakkelijk verloren gaat wanneer het verhaal van Kisa Gotami wordt verteld als een simpel verhaal over “leren loslaten”.

Het boeddhistische inzicht is niet alleen: iedereen gaat dood, dus accepteer het maar.

Het gaat dieper. De ervaring van verlies kan zichtbaar maken hoe sterk de geest verlangt naar zekerheid in een werkelijkheid die voortdurend verandert.

Kisa Gotami ontdekt niet alleen dat andere mensen ook sterven. Ze ontdekt iets over de aard van het bestaan zelf.

In haar aan de canon verbonden verzen spreekt zij uiteindelijk over het bereiken van het “Doodloze” en over het verwijderen van de “pijl”. Daarmee wordt haar persoonlijke ervaring van verlies verbonden met het bredere boeddhistische pad naar bevrijding.

Dat is typisch voor de manier waarop de boeddhistische teksten met verdriet omgaan: een pijnlijke ervaring wordt niet alleen bekeken als iets wat overwonnen moet worden, maar ook als een gelegenheid om de aard van werkelijkheid, gehechtheid en vergankelijkheid te onderzoeken.

De Boeddha zelf toont geen kilte tegenover rouw

Er bestaat soms een beeld van de Boeddha als iemand die boven menselijke emoties staat en daarom afstandelijk tegenover verdriet zou zijn.

De teksten geven een genuanceerder beeld.

In de Kosala Sutta (AN 5.49) wordt bijvoorbeeld koning Pasenadi geconfronteerd met de dood van koningin Mallikā. De koning is zichtbaar diep geraakt en verdrietig. De Boeddha reageert daarop niet met de boodschap dat de koning zich niet verdrietig zou mogen voelen. Hij richt zijn aandacht op de onvermijdelijkheid van ouderdom, ziekte, dood en verlies.

Dat is kenmerkend voor de boeddhistische benadering. De werkelijkheid wordt niet mooier gemaakt dan ze is. Mensen die we liefhebben zullen ouder worden, ziek worden en sterven. Dat kunnen we niet voorkomen.

De vraag is vervolgens wat we met die kennis doen.

Mededogen is iets anders dan onverschilligheid

Een ander belangrijk onderdeel van het boeddhisme is karuṇā, meestal vertaald als mededogen.

Karuṇā betekent niet simpelweg dat je verdrietig wordt omdat iemand anders verdriet heeft. Het gaat om het verlangen dat lijden vermindert of eindigt. In de boeddhistische traditie behoort mededogen tot de zogenoemde vier verheven gemoedstoestanden, samen met liefdevolle vriendelijkheid, medevreugde en gelijkmoedigheid.

Daarom betekent gelijkmoedigheid, upekkhā, ook niet dat je nergens om geeft. In een vroege uitleg wordt juist benadrukt dat gelijkmoedigheid niet hetzelfde is als onverschilligheid.

Dat is belangrijk wanneer we naar verdriet kijken.

Een boeddhistische beoefenaar probeert niet iemand die rouwt te vertellen:

“Je moet dit gewoon loslaten.”

Een meer boeddhistische reactie kan juist zijn om aanwezig te blijven, te luisteren en het lijden van die persoon niet groter te maken. Mededogen vraagt om betrokkenheid, terwijl wijsheid helpt om niet volledig door het verdriet meegesleurd te worden.

Verschillen tussen boeddhistische tradities

De basisgedachte van vergankelijkheid en het verminderen van gehechtheid komt in veel boeddhistische tradities terug, maar de manier waarop met dood en rouw wordt omgegaan verschilt.

Binnen Theravada ligt de nadruk vaak sterk op inzicht in vergankelijkheid, gevoelens, gehechtheid en de beëindiging van dukkha. De vroege teksten vormen hierbij een belangrijke bron. De Sallatha Sutta is daar een duidelijk voorbeeld van.

Binnen verschillende Mahayana-tradities wordt daarnaast sterk de nadruk gelegd op bodhicitta en het ideaal van de bodhisattva: het ontwikkelen van wijsheid én mededogen ten behoeve van alle levende wezens. Verdriet kan daarmee ook worden verbonden met het besef dat lijden niet alleen onszelf treft.

In Pure Land-boeddhisme spelen vertrouwen, Amitābha en de hoop op wedergeboorte in het Zuivere Land een belangrijke rol. Daardoor kan de dood van een geliefde binnen sommige Pure Land-tradities worden geïnterpreteerd vanuit een ander religieus kader dan in bijvoorbeeld een Theravada-context. Er bestaan ook binnen Pure Land verschillende manieren om met rouw om te gaan.

Binnen het Tibetaans boeddhisme zijn sterven, de periode rond de dood en wedergeboorte verbonden met uitgebreide religieuze ideeën en rituelen. De Bardo Thödol, in het Westen bekend als het Tibetaans Dodenboek, wordt bijvoorbeeld gebruikt binnen een traditie waarin de overgang rond de dood en de spirituele begeleiding van de overledene een belangrijke plaats hebben. Onderzoek naar deze traditie laat zien dat rituelen rond de overledene ook een manier kunnen zijn waarop nabestaanden met hun eigen rouw omgaan.

Er bestaat dus niet één universele “boeddhistische rouwmethode”.

Een veelvoorkomend misverstand: boeddhisten mogen niet huilen

Dat idee volgt niet uit de kern van de boeddhistische leer.

Huilen is een lichamelijke en emotionele reactie. De vraag die de boeddhistische leer stelt, gaat eerder over de relatie die de geest met die ervaring aangaat.

Je kunt huilen en tegelijkertijd opmerkzaam zijn.

Je kunt iemand missen en tegelijkertijd weten dat vergankelijkheid onderdeel is van het leven.

Je kunt verdriet voelen zonder jezelf te veroordelen omdat je verdrietig bent.

De Sallatha Sutta maakt precies dit onderscheid: de getrainde persoon wordt niet iemand die nooit pijn ervaart. Hij of zij leert anders om te gaan met die pijn.

Dat is iets anders dan emotionele onderdrukking.

Maar betekent “loslaten” dan helemaal niets meer voelen?

Nee.

Het boeddhistische begrip loslaten, pahāna of in bredere zin het loslaten van gehechtheid, moet niet worden verward met het uitwissen van liefde of herinneringen.

Wanneer iemand sterft, kan de liefde voor die persoon blijven bestaan. Herinneringen kunnen blijven bestaan. Dankbaarheid kan blijven bestaan.

Wat de boeddhistische beoefening probeert te veranderen, is de manier waarop we ons daaraan vastklampen.

Dat verschil is klein in woorden, maar groot in de praktijk.

Er is een verschil tussen:

“Deze persoon moet bij mij blijven, anders kan ik niet verder.”

en:

“Deze persoon betekende enorm veel voor mij. Ik mis hem. Ik kan niet veranderen dat hij is gestorven, maar ik kan de liefde en herinneringen die er zijn niet ongedaan maken.”

Het tweede ontkent het verdriet niet. Het erkent tegelijk de werkelijkheid van vergankelijkheid.

Wat kun je volgens het boeddhisme doen met verdriet?

De boeddhistische leer is geen stappenplan voor rouw in moderne psychologische zin. Toch zijn er verschillende houdingen die duidelijk uit de leer naar voren komen.

Zie het verdriet zoals het is

Probeer niet onmiddellijk een verklaring of oplossing te vinden.

Er is verdriet. Waar voel je het? Welke gedachten komen op? Verandert het gevoel voortdurend? Wordt het sterker, zwakker, komt het in golven?

Dit sluit aan bij de boeddhistische beoefening van opmerkzaamheid: ervaringen leren kennen zonder er meteen volledig in op te gaan.

Merk weerstand op

Misschien is het verdriet zelf niet het enige wat pijn doet.

Misschien is er ook boosheid, schuldgevoel, angst of de gedachte dat het allemaal anders had moeten lopen.

Dat betekent niet dat zulke gedachten “fout” zijn. Het betekent dat je ze kunt leren herkennen als onderdeel van de ervaring.

Denk aan vergankelijkheid

Voor iemand die midden in rouw zit kan “alles is vergankelijk” hard of zelfs ongepast klinken. Toch heeft deze gedachte binnen het boeddhisme een belangrijke plaats.

Vergankelijkheid betekent niet dat niets waarde heeft. Juist omdat dingen niet blijvend zijn, krijgen momenten betekenis.

Ontwikkel mededogen

Verdriet kan je ook gevoeliger maken voor het verdriet van anderen.

Wie zelf weet hoe verlies voelt, kan misschien beter begrijpen wat een ander doormaakt. Binnen het boeddhisme kan dit worden verbonden met karuṇā: het verlangen dat levende wezens vrij worden van lijden.

Geef verdriet de ruimte zonder het tot je identiteit te maken

Er is een verschil tussen:

“Ik voel verdriet.”

en:

“Ik ben mijn verdriet.”

De eerste zin beschrijft een ervaring. De tweede maakt er een vaste identiteit van.

Binnen de boeddhistische beoefening wordt juist onderzocht hoe ervaringen ontstaan en weer veranderen. Ook verdriet is niet één onveranderlijk ding. Het beweegt, verandert en bestaat uit verschillende lichamelijke en mentale processen.

Verdriet kan ook iets zichtbaar maken

Een van de minder voor de hand liggende kanten van de boeddhistische benadering is dat verdriet niet alleen een probleem is dat moet verdwijnen.

Verdriet kan iets onthullen.

Het laat zien waar onze gehechtheid ligt. Het laat zien hoeveel waarde iemand of iets voor ons heeft. Het kan duidelijk maken hoe sterk we verlangen naar zekerheid. En het kan ons rechtstreeks laten ervaren dat de dingen waarop we bouwen niet volledig onder onze controle staan.

Dat maakt verdriet niet automatisch “goed”. Het betekent ook niet dat iemand blij zou moeten zijn met een verlies omdat daar een spirituele les in zit.

Het betekent alleen dat een pijnlijke ervaring, binnen het boeddhistische pad, ook een bron van inzicht kan worden.

Kisa Gotami is daar een sterk voorbeeld van. Haar verdriet verdwijnt niet doordat iemand haar vertelt dat ze zich niet zo moet aanstellen. Haar ervaring wordt juist een weg naar inzicht in de vergankelijkheid van het leven.

Wat het boeddhisme uiteindelijk zegt over verdriet

Het boeddhisme probeert verdriet niet weg te nemen door te zeggen dat verlies er niet toe doet.

Het neemt verlies juist serieus.

We houden van mensen die zullen sterven. We raken gehecht aan situaties die zullen veranderen. We willen dat mooie dingen blijven zoals ze zijn, terwijl niets in de wereld volledig stil blijft staan. Daarom is verdriet geen vreemde fout in het menselijk leven. Het is verbonden met precies die werkelijkheid die de Boeddha wilde onderzoeken.

De oplossing ligt volgens het boeddhisme niet in het nooit meer voelen van verdriet. De beoefening gaat over het leren zien van verdriet zonder er volledig door gevangen te raken.

De eerste pijl kan pijn doen. Dat hoeft niet ontkend te worden.

Maar er hoeft niet steeds een tweede pijl achteraan te komen.

Dat is misschien wel een van de meest praktische inzichten uit de boeddhistische leer over rouw: je hoeft je verdriet niet weg te duwen om het los te laten. Je kunt het leren zien, voelen en begrijpen, terwijl je langzaam minder hoeft te vechten tegen het feit dat het leven verandert.

En juist daar raken verdriet en wijsheid elkaar.