Nagarjuna is een van de belangrijkste denkers uit de geschiedenis van het boeddhisme. Hij leefde waarschijnlijk in India rond de tweede eeuw na Christus en wordt vooral verbonden met de Madhyamaka, de filosofische traditie van de ‘Middenweg’. Zijn belangrijkste onderwerp was leegte (śūnyatā): het inzicht dat dingen niet bestaan als volledig zelfstandige, onveranderlijke entiteiten.

Dat klinkt op het eerste gezicht alsof Nagarjuna beweerde dat niets bestaat. Dat is echter juist een van de grootste misverstanden over zijn denken. Voor Nagarjuna betekent leegte niet dat de wereld niet bestaat. Het betekent dat niets een zelfstandig en onveranderlijk ‘eigen wezen’ heeft. Dingen ontstaan en bestaan afhankelijk van oorzaken, voorwaarden, onderdelen en relaties.

Zijn filosofie heeft een enorme invloed gehad op het Mahayana-boeddhisme. Zijn ideeën werden later belangrijk in Tibet, China, Korea en Japan en vormen tot op de dag van vandaag een belangrijk onderdeel van verschillende boeddhistische tradities.

Wie was Nagarjuna?

Nagarjuna, in het Sanskriet Nāgārjuna, was een Indiase boeddhistische monnik en filosoof. Over zijn precieze leven is opvallend weinig met zekerheid bekend. Moderne onderzoekers plaatsen hem meestal ergens tussen ongeveer 150 en 250 na Christus, waarschijnlijk in Zuid-India. De latere verhalen over zijn leven zijn veel uitgebreider, maar hebben vaak een legendarisch karakter en kunnen niet zonder meer als historische feiten worden beschouwd.

Dat gebrek aan historische informatie is niet ongewoon voor belangrijke figuren uit het vroege boeddhisme. Veel verhalen over Nagarjuna werden pas eeuwen na zijn vermoedelijke leven opgeschreven. In Chinese en Tibetaanse bronnen ontstonden uitgebreide biografieën waarin hij soms bijna bovenmenselijke eigenschappen krijgt toegeschreven.

Historisch gezien kunnen we daarom beter voorzichtig zijn. We weten redelijk zeker dat er een invloedrijke boeddhistische denker met deze naam was, dat hij in India actief was en dat hij een belangrijke rol speelde in de ontwikkeling van het Mahayana-boeddhisme. Over veel details van zijn leven bestaat echter onzekerheid.

Waar is Nagarjuna vooral bekend om?

Nagarjuna is vooral bekend vanwege zijn ontwikkeling van de Madhyamaka, letterlijk de ‘Middenweg’.

De naam verwijst naar een fundamenteel idee in het boeddhisme: het vermijden van uitersten. In de Madhyamaka wordt dit uitgewerkt als een kritiek op twee tegenovergestelde manieren om naar de werkelijkheid te kijken.

Aan de ene kant staat het idee dat dingen een onveranderlijke, zelfstandige kern of essentie hebben. Aan de andere kant staat het idee dat er uiteindelijk helemaal niets bestaat.

Nagarjuna probeert geen van beide posities te accepteren.

Volgens hem zijn dingen niet zelfstandig en onveranderlijk, maar daaruit volgt niet dat ze simpelweg niet bestaan. Ze bestaan afhankelijk.

Dit vormt de kern van zijn filosofie.

Wat bedoelt Nagarjuna met ‘leegte’?

Het begrip śūnyatā, meestal vertaald als ‘leegte’ of ‘leegheid’, is waarschijnlijk het bekendste begrip uit Nagarjuna's denken.

Het woord kan gemakkelijk verkeerd worden begrepen. In het dagelijks Nederlands betekent ‘leeg’ al snel dat iets niets bevat. Bij Nagarjuna heeft het een veel specifiekere betekenis.

Een verschijnsel is leeg omdat het geen svabhāva heeft: geen volledig zelfstandig, uit zichzelf bestaand wezen of intrinsieke natuur.

Neem bijvoorbeeld een stoel.

Je kunt zeggen dat de stoel bestaat. Je kunt erop zitten, hem verplaatsen en hem een stoel noemen. Maar wanneer je probeert vast te stellen wat de stoel precies op zichzelf is, wordt het ingewikkelder.

Is de stoel het hout? Dan zijn de poten en de rugleuning ook hout, maar geen van die onderdelen afzonderlijk is de stoel. Is de stoel de verzameling van alle onderdelen? Dan spelen ook de manier waarop die onderdelen met elkaar verbonden zijn en de functie van het geheel een rol. En zonder het concept ‘stoel’ zouden we een bepaalde verzameling materialen misschien helemaal niet als stoel benoemen.

Daarmee wil Nagarjuna niet bewijzen dat een stoel niet bestaat.

Hij wil laten zien dat de stoel niet op een volledig zelfstandige manier bestaat. Zijn bestaan is afhankelijk van onderdelen, oorzaken, omstandigheden, menselijke begrippen en functies.

Hetzelfde probleem geldt volgens de Madhyamaka uiteindelijk voor alle verschijnselen.

Leegte betekent dus niet dat niets bestaat

Dit is misschien wel het belangrijkste punt om Nagarjuna te begrijpen.

De uitspraak ‘alles is leeg’ kan in moderne oren klinken als:

niets is echt.

Maar dat is niet de conclusie die Nagarjuna trekt.

Juist het tegenovergestelde verband is voor hem belangrijk: omdat dingen afhankelijk ontstaan, hebben ze geen zelfstandige essentie.

Dat sluit aan bij het boeddhistische begrip pratītyasamutpāda, meestal vertaald als afhankelijk ontstaan of afhankelijk ontstaan zijn.

In zijn Mūlamadhyamakakārikā verbindt Nagarjuna leegte en afhankelijk ontstaan rechtstreeks met elkaar. De bekende formulering in hoofdstuk 24 stelt dat er geen verschijnsel is dat niet afhankelijk is ontstaan en dat er daarom geen verschijnsel is dat niet leeg is.

Dat is een belangrijke nuance. Leegte is niet een tweede werkelijkheid die achter de gewone wereld verborgen ligt. Het is een manier om te begrijpen hoe de dingen die we ervaren bestaan.

Wat is de Madhyamaka?

De Madhyamaka werd een van de belangrijkste filosofische tradities binnen het Indiase Mahayana-boeddhisme. De andere grote filosofische traditie die later veel invloed kreeg was de Yogācāra.

De Madhyamaka wordt vaak omschreven als de filosofie van de Middenweg. Haar centrale stelling is dat verschijnselen leeg zijn van een zelfstandige intrinsieke natuur.

Nagarjuna ontwikkelde daarbij geen eenvoudig systeem met een lijst dogma's. Een groot deel van zijn werk bestaat uit het onderzoeken en ontmantelen van aannames.

Hij neemt bijvoorbeeld een bepaald idee over oorzaak en gevolg en vraagt vervolgens:

Als iets zichzelf veroorzaakt, hoe kan het dan al bestaan voordat het ontstaat?

Maar als iets volledig door iets anders wordt veroorzaakt, hoe kan het dan een volledig zelfstandige aard hebben?

En als beide mogelijkheden niet kloppen, blijft er dan een vierde mogelijkheid over?

Op deze manier probeert hij te laten zien dat onze gewone ideeën over dingen vaak steunen op aannames die we zelf nauwelijks opmerken.

De vier mogelijkheden van ontstaan

Een bekend voorbeeld komt uit Nagarjuna's analyse van causaliteit.

Hij onderzoekt verschillende manieren waarop iets zou kunnen ontstaan:

1. uit zichzelf;
2. uit iets anders;
3. uit zichzelf én iets anders;
4. zonder zichzelf of iets anders.

Nagarjuna probeert te laten zien dat geen van deze mogelijkheden een zelfstandige, intrinsieke oorzaak-gevolgrelatie oplevert.

Het doel is niet simpelweg om te zeggen dat oorzaak en gevolg niet bestaan. Dat zou botsen met een groot deel van de boeddhistische leer.

Zijn punt is subtieler: oorzaak en gevolg bestaan afhankelijk van elkaar en kunnen daarom niet worden opgevat als volledig zelfstandige entiteiten.

Dit soort redeneringen is kenmerkend voor de Madhyamaka.

Waarom is afhankelijk ontstaan zo belangrijk?

Afhankelijk ontstaan was al vóór Nagarjuna een belangrijk boeddhistisch begrip. Het idee dat verschijnselen afhankelijk van oorzaken en voorwaarden ontstaan, behoort tot de bredere boeddhistische leer.

Nagarjuna trekt daar filosofische consequenties uit.

Als alles afhankelijk ontstaat, dan kan niets volledig onafhankelijk bestaan.

Een bloem bijvoorbeeld is afhankelijk van zaad, grond, water, licht, temperatuur en talloze andere omstandigheden. Maar Nagarjuna gaat verder. Ook de betekenis die wij aan ‘bloem’ geven, de manier waarop we haar onderscheiden van haar omgeving en de onderdelen waaruit ze bestaat, spelen een rol.

De bloem heeft dus geen zelfstandige essentie die los van alles bestaat.

Hetzelfde geldt voor een mens.

Daarmee komt Nagarjuna dicht bij een ander belangrijk boeddhistisch inzicht: anattā, het ontbreken van een blijvend en onafhankelijk zelf.

Wat betekent leegte voor het ‘zelf’?

Een van de interessante toepassingen van Nagarjuna's denken gaat over persoonlijke identiteit.

We hebben het voortdurend over ‘ik’.

Ik ben vandaag dezelfde persoon als gisteren. Ik heb herinneringen, een lichaam, bepaalde eigenschappen en een geschiedenis. Toch verandert vrijwel alles aan mij voortdurend.

Nagarjuna stelt vervolgens de vraag: wat is dat ‘ik’ precies?

Is het lichaam?

Dan zou het ‘ik’ moeten veranderen wanneer het lichaam verandert.

Is het gevoel?

Dan zou het ‘ik’ telkens veranderen met ieder nieuw gevoel.

Is het bewustzijn?

Ook dat verandert voortdurend.

Maar als het ‘ik’ volledig losstaat van lichaam, gevoelens, waarnemingen en bewustzijn, waar zou het dan nog uit bestaan?

Nagarjuna probeert hiermee niet te bewijzen dat er geen persoon bestaat. Het punt is opnieuw dat de persoon niet gevonden kan worden als een onafhankelijk, onveranderlijk zelf.

Op het alledaagse niveau kunnen we prima spreken over personen. We kunnen zeggen dat iemand gisteren iets heeft gedaan en vandaag daarvoor verantwoordelijk is. Maar wanneer we zoeken naar een onveranderlijke kern die onafhankelijk van alles bestaat, vinden we die niet.

Dat sluit nauw aan bij de Madhyamaka-opvatting van leegte.

De twee waarheden

Om te begrijpen hoe Nagarjuna tegelijk kan zeggen dat dingen leeg zijn en dat ze in het dagelijks leven gewoon functioneren, is het begrip twee waarheden belangrijk.

Binnen de Madhyamaka wordt onderscheid gemaakt tussen:

• conventionele waarheid (saṃvṛti-satya);
• uiteindelijke waarheid (paramārtha-satya).

Op conventioneel niveau bestaan mensen, bomen, huizen, emoties en gebeurtenissen. We kunnen erover praten en ermee omgaan.

Op het niveau van analyse blijkt echter dat geen van deze dingen een volledig onafhankelijke essentie bezit.

Dat betekent niet dat de conventionele wereld een soort illusie is die je moet negeren. Juist het functioneren van de conventionele werkelijkheid maakt handelen, taal, ethiek en boeddhistische beoefening mogelijk.

Nagarjuna benadrukt daarom dat de twee waarheden niet simpelweg twee aparte werelden zijn. De analyse van leegte gaat juist over de werkelijkheid zoals die zich conventioneel voordoet.

Een opvallende gedachte: zelfs leegte is leeg

Hier wordt Nagarjuna's filosofie nog interessanter.

Je zou na het lezen van bovenstaande kunnen denken:

‘Goed, dus alles is leeg. Dan is leegte blijkbaar de echte werkelijkheid.’

Maar ook dat zou volgens Nagarjuna een verkeerde conclusie zijn.

Leegte heeft zelf geen zelfstandige essentie.

Leegte is geen soort substantie die ergens achter de wereld verborgen ligt. Het is een aanduiding voor het ontbreken van intrinsiek bestaan.

Daarom kan ook het begrip ‘leegte’ niet worden vastgegrepen als een absolute waarheid die op zichzelf bestaat.

Dit is een van de redenen waarom Nagarjuna's filosofie soms lastig te begrijpen is. Hij probeert niet simpelweg een nieuwe theorie over de werkelijkheid tegenover oude theorieën te plaatsen. Hij onderzoekt juist onze neiging om iedere theorie uiteindelijk als een zelfstandig fundament te behandelen.

Waarom heet het de ‘Middenweg’?

De Middenweg van Nagarjuna is dus meer dan een gematigde positie tussen twee uitersten.

Het gaat om het vermijden van zowel:

eternalisme: dingen hebben een onveranderlijke, zelfstandige essentie;

als:

nihilisme: uiteindelijk bestaat er helemaal niets.

Volgens Nagarjuna zijn beide manieren van denken problematisch.

Als dingen werkelijk onafhankelijk zouden bestaan, zouden verandering, afhankelijk ontstaan en causaliteit moeilijk te verklaren zijn.

Maar als niets bestaat, zouden oorzaak en gevolg, handelen, lijden en bevrijding evenmin betekenis hebben.

De Middenweg zegt daarom dat dingen conventioneel bestaan zonder intrinsiek te bestaan. De Madhyamaka gebruikt deze benadering om zowel metafysische opvattingen als bepaalde aannames over het zelf, causaliteit, kennis en taal kritisch te onderzoeken.

Het belangrijkste werk van Nagarjuna: de Mūlamadhyamakakārikā

Nagarjuna's bekendste werk is de Mūlamadhyamakakārikā, vaak vertaald als De fundamentele verzen van de Middenweg.

Dit werk bestaat uit ongeveer 450 verzen en geldt als het belangrijkste werk van Nagarjuna. Het behandelt een groot deel van zijn filosofische denken en werd later uitgebreid becommentarieerd door verschillende Madhyamaka-denkers.

Het werk is verdeeld in hoofdstukken waarin onderwerpen als causaliteit, beweging, de zintuigen, verlangen, het ontstaan en verdwijnen van dingen, het zelf, karma en nirvana worden onderzocht.

Opvallend is dat Nagarjuna veel bekende boeddhistische begrippen niet simpelweg uitlegt. Hij stelt er vragen over.

Wat betekent het precies dat iets ontstaat?

Wat betekent het dat iets verdwijnt?

Wat is beweging als er geen bewegend ding bestaat?

Wat is het verschil tussen degene die handelt en de handeling?

Wat is nirvana als samsara en nirvana tegenover elkaar worden geplaatst?

Door zulke vragen probeert hij te laten zien waar ons gewone denken vastloopt.

Andere werken van Nagarjuna

Naast de Mūlamadhyamakakārikā worden verschillende andere teksten aan Nagarjuna toegeschreven.

Tot de werken waarvan de toeschrijving volgens hedendaagse onderzoekers relatief goed wordt aanvaard, behoren onder meer:

• de Yuktiṣaṣṭikā, de Zestig verzen over redenering;
• de Śūnyatāsaptati, de Zeventig verzen over leegte;
• de Vigrahavyāvartanī, de Weerlegging van bezwaren;
• de Vaidalyaprakaraṇa;
• en de Ratnāvalī, de Juwelenkrans of Kostbare krans.

Niet iedere tekst die historisch aan Nagarjuna is toegeschreven, wordt tegenwoordig door onderzoekers als authentiek beschouwd. Dat komt mede doordat de naam Nagarjuna later een groot gezag kreeg en werken van verschillende auteurs aan hem konden worden toegeschreven.

Dat maakt voorzichtigheid bij het gebruik van zijn naam belangrijk.

Nagarjuna en ethiek

Nagarjuna wordt vaak vooral als filosoof gezien. Toch gaat zijn werk niet uitsluitend over abstracte metafysica.

Dat is goed te zien in de Ratnāvalī, een tekst die wordt voorgesteld als een brief aan een koning. Het werk behandelt onder meer ethiek, bestuur en de manier waarop een heerser met anderen zou moeten omgaan.

Daarin wordt bijvoorbeeld benadrukt dat een koning niet uit woede of wraak zou moeten straffen. Zelfs wanneer straf noodzakelijk wordt geacht, moet het doel het welzijn van de samenleving zijn en moet de heerser handelen vanuit mededogen.

Dit is interessant omdat het laat zien dat Nagarjuna's filosofie van leegte niet bedoeld was als een puur theoretische oefening.

In de Ratnāvalī worden wijsheid, ethiek, mededogen en bevrijding met elkaar verbonden. Onderzoekers hebben daarom ook benadrukt dat Nagarjuna's denken over leegte niet losstaat van zijn opvattingen over hoe mensen zouden moeten leven en handelen.

Betekent leegte dat ethiek niet meer bestaat?

Dat zou een voor de hand liggende maar verkeerde conclusie zijn.

Als niemand en niets een zelfstandige essentie heeft, zou je kunnen denken dat goed en kwaad dan ook niet bestaan.

Maar Nagarjuna's denken werkt juist de andere kant op.

Omdat gebeurtenissen afhankelijk ontstaan, hebben handelingen gevolgen. Lijden ontstaat niet uit het niets. Het ontstaat afhankelijk van oorzaken en omstandigheden.

Daarom blijft ethisch handelen betekenisvol op het conventionele niveau.

De leegte van dingen betekent dus niet dat alles willekeurig of betekenisloos wordt. Juist omdat dingen afhankelijk zijn, kunnen handelingen verschil maken.

Dit is een belangrijk verschil tussen Madhyamaka en een nihilistische opvatting.

Nagarjuna en nirvana

Ook nirvana krijgt bij Nagarjuna een bijzondere behandeling.

In de klassieke boeddhistische context wordt samsara vaak verbonden met het proces van wedergeboorte en het daarmee samenhangende lijden, terwijl nirvana verwijst naar bevrijding.

Nagarjuna onderzoekt ook hier de aannames achter zo'n onderscheid.

Als samsara en nirvana twee volledig onafhankelijke werkelijkheden zouden zijn, ontstaat de vraag hoe je van de ene naar de andere kunt gaan en hoe ze überhaupt met elkaar verbonden zijn.

Zijn analyse leidt tot een beroemde Madhyamaka-gedachte: het probleem is niet dat samsara een zelfstandige werkelijkheid is en nirvana ergens daarbuiten een tweede zelfstandige werkelijkheid.

Beide zijn leeg van intrinsiek bestaan.

Dat betekent niet dat samsara en nirvana simpelweg hetzelfde zijn in de alledaagse betekenis van het woord. Het betekent dat ook dit onderscheid niet begrepen kan worden door beide als twee volledig zelfstandige substanties te behandelen.

Nagarjuna binnen het Mahayana-boeddhisme

Nagarjuna wordt doorgaans gerekend tot de belangrijkste filosofen van het Mahayana-boeddhisme.

Zijn denken sluit sterk aan bij de Prajñāpāramitā, de literatuur over de ‘volmaaktheid van wijsheid’, waarin leegte een centrale rol speelt. De Madhyamaka wordt dan ook vaak gezien als een filosofische uitwerking van inzichten die al in deze Mahayana-teksten aanwezig waren.

Zijn invloed werd enorm.

In India ontwikkelde de Madhyamaka zich na Nagarjuna verder. Denkers als Aryadeva, Buddhapālita, Bhāvaviveka en Candrakīrti bouwden voort op zijn werk, maar verschilden onderling ook over de juiste manier om zijn filosofie te interpreteren.

Daardoor bestaat er niet één volledig uniforme ‘Nagarjuna-leer’ die door alle latere boeddhistische tradities op precies dezelfde manier wordt uitgelegd.

Nagarjuna in het Tibetaanse boeddhisme

Nagarjuna kreeg later een bijzonder belangrijke plaats in het Tibetaanse boeddhisme.

Zijn werken werden in het Tibetaans vertaald en zijn Madhyamaka-filosofie werd een van de belangrijkste filosofische fundamenten van de Tibetaanse boeddhistische tradities.

Een belangrijke latere discussie ging over twee manieren om Madhyamaka te interpreteren:

• Svātantrika, verbonden met onder anderen Bhāvaviveka;
• Prāsaṅgika, vooral verbonden met Buddhapālita en Candrakīrti.

De verschillen zijn technisch en gaan onder meer over de manier waarop filosofische argumenten moeten worden gebruikt om verkeerde opvattingen over intrinsiek bestaan te weerleggen.

In Tibet kreeg de interpretatie van Candrakīrti later een bijzonder grote invloed. Tsongkhapa, een van de belangrijkste filosofen van het Tibetaanse boeddhisme, verdedigde bijvoorbeeld een uitgesproken Prāsaṅgika-interpretatie van Nagarjuna en Candrakīrti.

Dat betekent dat wanneer iemand vandaag zegt ‘de Madhyamaka leert dit’, het goed is om te vragen welke Madhyamaka-traditie en welke interpretatie bedoeld wordt.

Nagarjuna in China en Japan

De invloed van Nagarjuna bleef niet beperkt tot India en Tibet.

Madhyamaka-teksten werden ook in het Chinees vertaald. In China ontstond de Sanlun-school, die sterk op Madhyamaka-teksten was gebaseerd. Hoewel deze school als zelfstandige beweging geen langdurige dominante positie behield, werden de ideeën van Nagarjuna opgenomen in bredere ontwikkelingen binnen het Chinese boeddhisme.

Via China kregen Nagarjuna's ideeën vervolgens ook invloed in andere delen van Oost-Azië.

Daarmee werd hij een belangrijke figuur voor de ontwikkeling van het boeddhistische denken in onder andere Korea en Japan.

Zijn invloed op Zen is bijvoorbeeld vooral indirect en loopt via de bredere Mahayana- en Chinese boeddhistische traditie. Het zou daarom te simpel zijn om te zeggen dat Zen simpelweg ‘de leer van Nagarjuna’ is.

Een minder bekende kant van Nagarjuna

Een interessant aspect van Nagarjuna is dat zijn filosofie niet alleen draait om het ontkennen van bepaalde ideeën.

Op het eerste gezicht kunnen zijn teksten behoorlijk negatief lijken. Hij lijkt voortdurend te zeggen wat iets níét is.

Een bepaalde oorzaak is niet zelfstandig.

Het zelf is niet onafhankelijk.

Dingen hebben geen intrinsieke natuur.

Nirvana kan niet als een zelfstandige entiteit worden vastgelegd.

Maar het doel daarvan is niet om de lezer met helemaal niets achter te laten.

Nagarjuna probeert juist de manier waarop we naar de werkelijkheid kijken losser te maken.

We hebben de neiging om dingen vast te zetten: ‘dit is dit’, ‘ik ben zo’, ‘dit bestaat echt’, ‘dat bestaat niet’, ‘dit is absoluut waar’.

Zijn filosofische methode laat zien hoe snel zulke conclusies afhankelijk blijken te zijn van aannames.

Leegte is daarom niet alleen een theorie over de wereld. Het is ook een manier om onze hechting aan vaste opvattingen te onderzoeken.

Dat maakt Nagarjuna's filosofie relevant voor de boeddhistische praktijk.

Is Nagarjuna een nihilist?

Nee.

Dit is waarschijnlijk het bekendste misverstand over Nagarjuna.

Omdat hij zegt dat alle verschijnselen leeg zijn van intrinsiek bestaan, kan zijn filosofie in eerste instantie lijken op de bewering dat niets bestaat.

Maar Nagarjuna verwerpt juist het nihilisme als een uiterste positie.

De wereld functioneert conventioneel. Mensen handelen. Oorzaken hebben gevolgen. Lijden bestaat. Boeddhistische beoefening heeft betekenis. Bevrijding is geen zinloos begrip.

Wat wordt verworpen is niet het bestaan van verschijnselen als zodanig, maar het idee dat ze een onafhankelijk en onveranderlijk bestaan op zichzelf hebben.

Leegte is dus geen ontkenning van de wereld.

Het is een kritiek op een bepaalde manier waarop we denken dat de wereld bestaat.

Is Nagarjuna hetzelfde als de Boeddha?

Nee.

Nagarjuna leefde waarschijnlijk enkele eeuwen na Siddhartha Gautama, de historische Boeddha.

Hij presenteerde zijn filosofie bovendien niet als een volledig nieuwe religie. Hij zag zijn werk juist als een verdere uitwerking van de leer van de Boeddha.

Vooral de begrippen afhankelijk ontstaan, de Middenweg en het vermijden van uitersten spelen daarbij een belangrijke rol.

Toch ontwikkelde Nagarjuna ideeën op een manier die veel verder ging dan de vroege boeddhistische teksten. Zijn filosofische analyse van leegte werd een belangrijk onderdeel van het Mahayana-boeddhisme.

Daarom is het beter om Nagarjuna te zien als een latere boeddhistische filosoof die de leer van de Boeddha op een nieuwe en invloedrijke manier interpreteerde, en niet als iemand die simpelweg herhaalde wat de Boeddha al letterlijk had gezegd.

Waarom is Nagarjuna vandaag nog relevant?

Nagarjuna's ideeën zijn niet alleen interessant voor mensen die de geschiedenis van het boeddhisme bestuderen.

Zijn analyse raakt aan vragen die nog steeds herkenbaar zijn.

Wat maakt iets tot wat het is?

Bestaat een persoon onafhankelijk van zijn lichaam, gedachten en relaties?

Hoeveel van onze werkelijkheid bestaat uit vaste eigenschappen en hoeveel ontstaat door context en relaties?

Kunnen we iets volledig onafhankelijk van alles begrijpen?

En wat gebeurt er wanneer we onze ideeën over onszelf en de wereld minder absoluut gaan zien?

Voor iemand die het boeddhisme praktisch wil benaderen, kan het idee van leegte ook een andere betekenis krijgen.

‘Ik ben nu eenmaal zo.’

‘Die persoon is gewoon slecht.’

‘Dit moet altijd zo blijven.’

‘Dit is absoluut goed en dat is absoluut fout.’

Nagarjuna's filosofie nodigt uit om zulke uitspraken niet meteen als definitieve beschrijvingen van de werkelijkheid te behandelen.

Dat betekent niet dat je geen onderscheid meer hoeft te maken of nergens meer een mening over mag hebben. Het betekent dat je leert zien hoe afhankelijk en veranderlijk zulke ideeën zijn.

Wat kunnen we van Nagarjuna meenemen?

Nagarjuna's belangrijkste bijdrage aan het boeddhistische denken is misschien niet één afzonderlijke theorie, maar een manier van kijken.

Dingen zijn niet zo zelfstandig als ze lijken. Ze ontstaan afhankelijk van oorzaken en omstandigheden. Ook het ‘zelf’ is niet een onveranderlijke kern die ergens achter onze ervaringen verborgen zit.

Dat inzicht noemt de Madhyamaka leegte.

Maar leegte betekent niet dat de wereld niets is. Juist omdat dingen afhankelijk ontstaan, kunnen ze veranderen. Omdat gedachten en gevoelens niet vaststaan, kunnen mensen veranderen. Omdat lijden afhankelijk is van oorzaken en omstandigheden, kan er volgens het boeddhisme ook een einde aan lijden komen.

Daarmee komt Nagarjuna uiteindelijk terug bij een heel praktisch boeddhistisch inzicht: niet alles wat vast lijkt, staat werkelijk vast.

Zijn filosofie vraagt ons om niet te snel te grijpen naar absolute antwoorden. Niet naar ‘alles bestaat’, maar ook niet naar ‘niets bestaat’. Niet naar een onveranderlijk zelf, maar ook niet naar de conclusie dat niets betekenis heeft.

De Middenweg ligt ertussenin.

En juist daarin zit de kracht van Nagarjuna's denken: leegte is geen uitnodiging om de wereld weg te denken, maar om haar minder vast te pakken.