Boeddhisme en stoïcisme komen uit heel verschillende werelden. Het boeddhisme ontstond in het oude India, terwijl het stoïcisme in het hellenistische Griekenland werd ontwikkeld. Toch valt op hoeveel overeenkomsten mensen zien wanneer ze beide tradities bestuderen.

Zowel boeddhistische denkers als stoïcijnse filosofen houden zich bezig met vragen als: hoe ga je om met tegenslag? Hoe voorkom je dat verlangen en emoties je leven beheersen? Waar heb je werkelijk invloed op? En hoe kun je een goed leven leiden zonder afhankelijk te worden van omstandigheden die je niet zelf kunt bepalen?

Die overeenkomsten zijn interessant, maar ze kunnen ook misleidend zijn. Boeddhisme en stoïcisme zeggen namelijk niet hetzelfde. Hun ideeën over het zelf, emoties, geluk, verlangen en de werkelijkheid verschillen behoorlijk.

Wat is het stoïcisme?

Het stoïcisme is een filosofische stroming die rond het begin van de 3e eeuw v.Chr. in Athene ontstond. De naam is verbonden met de Stoa Poikile, een zuilengalerij waar de filosoof Zeno van Citium onderwees.

Belangrijke stoïcijnse filosofen uit latere perioden waren onder anderen Seneca, Epictetus en Marcus Aurelius.

Het stoïcisme draait voor een groot deel om de vraag hoe een mens goed kan leven in een wereld waarin veel dingen buiten zijn macht liggen. Volgens de stoïcijnen ligt het niet volledig in onze macht wat ons overkomt. Wel kunnen we werken aan onze oordelen, keuzes en houding tegenover wat er gebeurt.

Daarbij speelt het onderscheid tussen datgene waar we wel en geen controle over hebben een grote rol. Epictetus begint zijn Enchiridion bijvoorbeeld met precies zo'n onderscheid: sommige dingen zijn aan ons, andere niet.

Dat betekent niet dat een stoïcijn onverschillig moet worden. Het doel is eerder om niet volledig afhankelijk te zijn van omstandigheden voor innerlijke rust en een goed leven.

Wat hebben boeddhisme en stoïcisme met elkaar gemeen?

De overeenkomsten zijn vooral zichtbaar op het gebied van de dagelijkse levenshouding.

Beide tradities nemen verlangen serieus

In het boeddhisme speelt verlangen een belangrijke rol in het ontstaan van lijden. De Vier Edele Waarheden beschrijven onder meer tanha, vaak vertaald als “dorst” of “verlangen”, als een belangrijke oorzaak van dukkha.

Daarmee wordt niet simpelweg bedoeld dat ieder verlangen verkeerd is. Het gaat om het vastklampen aan ervaringen, bezittingen, situaties en ideeën die we willen hebben of behouden.

Het stoïcisme kijkt hier anders naar, maar kent eveneens een sterke kritiek op afhankelijkheid van externe zaken. Een mens die zijn geluk volledig laat afhangen van rijkdom, status, gezondheid of waardering van anderen, maakt zichzelf kwetsbaar voor omstandigheden die hij niet beheerst.

Beide tradities stellen dus een vergelijkbare vraag:

Kun je gelukkig zijn zonder dat je voortdurend probeert de buitenwereld naar je hand te zetten?

Het antwoord is in beide tradities in grote lijnen dat innerlijke vrijheid belangrijker is dan het verkrijgen van alles wat je graag wilt.

Omgaan met wat je niet kunt veranderen

Hier ligt waarschijnlijk de bekendste overeenkomst.

Een stoïcijn maakt onderscheid tussen wat binnen zijn invloed ligt en wat daarbuiten valt. Je kunt bijvoorbeeld proberen zorgvuldig te handelen, maar je kunt niet volledig bepalen hoe anderen daarop reageren.

Ook in het boeddhisme wordt veel aandacht besteed aan het feit dat de werkelijkheid voortdurend verandert. Gezondheid, bezit, relaties, gevoelens en zelfs onze eigen lichamelijke en mentale toestand zijn niet blijvend.

Dat inzicht wordt binnen het boeddhisme verbonden met anicca, oftewel vergankelijkheid.

Toch is er een belangrijk verschil.

Het stoïcisme zegt niet simpelweg: “Accepteer alles en doe niets.” Een stoïcijn hoort juist te handelen waar handelen mogelijk is. Het gaat om het onderscheid tussen je eigen oordeel en handelen enerzijds en de uiteindelijke uitkomst anderzijds.

Ook het boeddhisme vraagt niet om passiviteit. De beoefenaar probeert juist inzicht en vaardigheid te ontwikkelen en handelt volgens de boeddhistische ethiek.

Acceptatie betekent in beide tradities dus niet hetzelfde als niets doen.

Emoties: moeten ze verdwijnen?

Een veelvoorkomend misverstand over zowel het stoïcisme als het boeddhisme is dat beide tradities zouden leren dat je geen emoties mag hebben.

Dat klopt niet.

Het stoïcisme

De stoïcijnen maakten onderscheid tussen gewone menselijke reacties en pathē, destructieve passies die voortkomen uit verkeerde oordelen. Het stoïcijnse ideaal was niet simpelweg gevoelloosheid.

De latere stoïcijnse filosofie spreekt ook over positieve, rationele toestanden zoals vreugde en welwillendheid. Het doel was om emotionele reacties in overeenstemming te brengen met verstand en deugd.

De moderne betekenis van “stoïcijns” — iemand die nooit emoties laat zien en alles zwijgend ondergaat — is daarom een versimpeling van de filosofische stroming.

Het boeddhisme

Ook het boeddhisme probeert emoties niet simpelweg te onderdrukken.

Binnen verschillende boeddhistische tradities wordt juist geleerd om gevoelens en mentale toestanden aandachtig waar te nemen zonder er automatisch door meegesleept te worden.

In de Satipatthana Sutta wordt bijvoorbeeld beschreven hoe gevoelens en mentale toestanden onderwerp van aandacht kunnen zijn.

Het verschil zit dus tussen een emotie hebben en er automatisch aan vastklampen of ernaar handelen.

Wanneer iemand boosheid ervaart, kan een boeddhistische beoefenaar leren de boosheid op te merken, te begrijpen en niet automatisch vanuit die boosheid te handelen.

Dat lijkt op sommige punten sterk op stoïcijnse zelfbeheersing, maar de achterliggende filosofie is anders.

Het grote verschil: het idee van het zelf

Een van de belangrijkste verschillen tussen beide tradities gaat over de vraag wat een mens eigenlijk is.

Het stoïcisme gaat uit van een rationeel menselijk wezen dat onderdeel is van een geordende kosmos. De menselijke taak is om volgens de rede en deugd te leven.

Het boeddhisme heeft juist een diepgaande leer over anatta, vaak vertaald als “niet-zelf”.

Volgens deze leer kunnen we geen blijvend, onafhankelijk zelf vinden achter onze lichamelijke en mentale processen. In de vroege boeddhistische teksten wordt dit onderzocht aan de hand van de vijf aggregaten: lichaam, gevoelens, waarnemingen, mentale formaties en bewustzijn.

Dat betekent niet dat het boeddhisme beweert dat mensen niet bestaan. Het punt is subtieler: wat wij gewoonlijk als een onveranderlijk “ik” beschouwen, blijkt bij nader onderzoek afhankelijk, samengesteld en veranderlijk te zijn.

Dit is een fundamenteel verschil met het stoïcijnse beeld van de mens.

Verschillende ideeën over de werkelijkheid

Ook hun wereldbeelden lopen uiteen.

Stoïcijnse filosofen uit de klassieke oudheid zagen de kosmos als rationeel geordend. Begrippen als logos spelen hierbij een belangrijke rol. De mens maakt deel uit van deze kosmische orde en kan door de rede leren om overeenkomstig die orde te leven.

Het boeddhisme heeft geen volledig vergelijkbare leer over een universele rationele orde die de kosmos bestuurt.

In plaats daarvan ligt de nadruk op afhankelijk ontstaan, vergankelijkheid, karma en het ontstaan en beëindigen van lijden. Vooral binnen het vroege boeddhisme wordt onderzocht hoe verschijnselen ontstaan afhankelijk van voorwaarden.

Daarom is het te simpel om te zeggen dat het boeddhistische idee van karma hetzelfde is als het stoïcijnse idee dat alles volgens een kosmische orde verloopt.

Dat zijn verschillende ideeën.

Is boeddhisme eigenlijk een vorm van oosters stoïcisme?

Nee.

De vergelijking kan nuttig zijn, maar het boeddhisme is geen Aziatische variant van het stoïcisme.

De twee tradities zijn onafhankelijk van elkaar ontstaan en hebben verschillende historische achtergronden. Er is geen goede reden om aan te nemen dat de klassieke Griekse stoïcijnen hun ideeën rechtstreeks uit het boeddhisme hebben overgenomen.

De overeenkomsten ontstaan vooral doordat beide tradities zich bezighouden met problemen die voor mensen in verschillende tijden herkenbaar zijn: verlies, verlangen, angst, onzekerheid, woede en de vraag hoe je verstandig met het leven omgaat.

Het is daarom beter om te spreken over parallellen dan over een historische verbinding.

Een belangrijk verschil in hun ideeën over geluk

Voor de stoïcijnen ligt een goed leven uiteindelijk in deugd. Wijsheid, rechtvaardigheid, moed en gematigdheid zijn belangrijker dan externe omstandigheden.

Rijkdom kan prettig zijn, maar maakt iemand op zichzelf niet tot een goed of gelukkig mens. Hetzelfde geldt voor status of lichamelijk comfort.

In het boeddhisme ligt de nadruk anders. Het uiteindelijke doel is bevrijding van dukkha en de daarmee verbonden cyclus van wedergeboorte, samsara. In verschillende tradities wordt dit beschreven in termen van nirvana, bodhi of andere vormen van bevrijding.

Daarmee gaat het boeddhisme verder dan de vraag hoe je onder moeilijke omstandigheden een goed leven kunt leiden. Het stelt uiteindelijk ook de vraag hoe de fundamentele oorzaken van lijden kunnen worden beëindigd.

Dat is een belangrijk onderscheid.

Een minder bekende overeenkomst: oefenen in plaats van alleen begrijpen

Een interessante overeenkomst is dat beide tradities niet bedoeld zijn als puur theoretische filosofie.

De stoïcijnen schreven over dagelijkse oefeningen waarmee iemand zijn oordelen en gedrag kon trainen. Denk bijvoorbeeld aan het vooraf overwegen van mogelijke tegenslagen en het bewust onderzoeken van de waarde die je aan externe zaken toekent.

Ook het boeddhisme kent een sterk praktisch karakter. De leer wordt verbonden met ethisch gedrag, meditatie en het ontwikkelen van inzicht.

Dit is belangrijk omdat beide tradities ervan uitgaan dat alleen weten wat verstandig is nog niet betekent dat je ernaar leeft.

Je kunt bijvoorbeeld heel goed begrijpen dat woede meestal niet helpt en toch iedere keer opnieuw vanuit woede reageren. Filosofie of boeddhistische leer krijgt pas betekenis wanneer die kennis onderdeel wordt van hoe je daadwerkelijk kijkt, kiest en handelt.

Het verschil tussen acceptatie en berusting

Hier ontstaat in moderne gesprekken vaak verwarring.

Wanneer mensen horen dat een stoïcijn moet accepteren wat buiten zijn controle ligt, denken ze soms aan berusting. Alsof je maar moet zeggen: “Het is nu eenmaal zo.”

Maar dat is niet het hele verhaal.

Stel dat iemand onrechtvaardig wordt behandeld. Een stoïcijn kan proberen het onrecht te bestrijden. Of dat lukt, staat echter niet volledig onder zijn controle. Zijn taak ligt in het handelen op een verstandige en rechtvaardige manier, niet in het garanderen van de uitkomst.

Ook vanuit boeddhistisch perspectief hoeft het erkennen van de werkelijkheid niet te betekenen dat je niets doet. Compassie en juist handelen zijn in veel boeddhistische tradities juist belangrijke onderdelen van het pad.

Het verschil zit dus niet simpelweg tussen “accepteren” en “veranderen”. Beide tradities maken onderscheid tussen helder zien wat er gebeurt en jezelf verliezen in de wens dat de werkelijkheid anders zou zijn.

Kun je boeddhisme en stoïcisme tegelijk beoefenen?

Dat kan, maar het hangt ervan af wat je precies bedoelt met “beoefenen”.

Iemand kan bijvoorbeeld inspiratie halen uit stoïcijnse oefeningen voor het omgaan met tegenslag en daarnaast boeddhistische meditatie beoefenen.

Maar hoe verder je beide tradities bestudeert, hoe duidelijker de filosofische verschillen worden. Vooral de ideeën over het zelf, de kosmos, karma, wedergeboorte, nirvana en de aard van bevrijding zijn niet zomaar in één systeem samen te voegen.

Je kunt dus elementen uit beide tradities interessant vinden zonder te beweren dat ze uiteindelijk hetzelfde zeggen.

Veelvoorkomende misverstanden

“Het boeddhisme en stoïcisme leren allebei dat je niets mag voelen”

Nee. Beide tradities zijn kritischer over onze verhouding tot emoties dan over het simpele bestaan van emoties.

Het gaat vooral om hoe we met emoties omgaan en in hoeverre ze ons oordeel en gedrag bepalen.

“Stoïcisme betekent dat je alles maar moet accepteren”

Nee. Stoïcisme gaat juist ook over handelen volgens deugd. Wat buiten je controle ligt, bepaalt niet of je verstandig, rechtvaardig en moedig kunt handelen.

“Karma is hetzelfde als het stoïcijnse lot”

Nee. Karma in boeddhistische context heeft te maken met intentioneel handelen en de gevolgen daarvan. Het is niet simpelweg een synoniem voor “alles wat gebeurt, moest gebeuren”.

“Boeddhisme en stoïcisme zijn eigenlijk dezelfde filosofie”

Daarvoor zijn de verschillen te groot. Ze delen bepaalde praktische inzichten, maar hun verklaringen voor lijden, het zelf en de werkelijkheid zijn fundamenteel verschillend.

Wat kunnen we vandaag van beide tradities leren?

De vergelijking tussen boeddhisme en stoïcisme kan vooral interessant zijn wanneer je niet probeert één traditie tot een kopie van de andere te maken.

Het stoïcisme kan helpen om scherper te kijken naar de vraag: wat ligt daadwerkelijk binnen mijn invloed?

Het boeddhisme kan daar een andere vraag naast zetten: waarom klamp ik mij zo sterk vast aan wat ik wil, wie ik denk te zijn en hoe ik wil dat de werkelijkheid eruitziet?

Die vragen lijken op elkaar, maar openen verschillende deuren.

Een stoïcijn kan bijvoorbeeld onderzoeken welk oordeel een bepaalde gebeurtenis tot iets “goeds” of “slechts” maakt. Een boeddhist kan daarnaast onderzoeken hoe verlangen, afkeer en het idee van een vaststaand zelf bijdragen aan het lijden dat rond die gebeurtenis ontstaat.

Juist dat verschil maakt de vergelijking interessant.

Boeddhisme en stoïcisme: twee verschillende wegen

Boeddhisme en stoïcisme hebben opvallend veel raakvlakken. Beide leggen nadruk op zelfonderzoek, beheersing van reacties, omgaan met veranderlijke omstandigheden en het zoeken naar een vorm van vrijheid die niet volledig afhankelijk is van de buitenwereld.

Maar onder die overeenkomsten ligt een ander wereldbeeld.

Het stoïcisme vraagt de mens in belangrijke mate om volgens rede en deugd te leven binnen een geordende kosmos. Het boeddhisme onderzoekt juist de vergankelijkheid en afhankelijkheid van alle verschijnselen en richt zich uiteindelijk op het beëindigen van dukkha.

Daarom zijn boeddhisme en stoïcisme geen twee namen voor hetzelfde idee. Ze zijn beter te zien als twee verschillende filosofische tradities die soms vergelijkbare menselijke problemen op een verrassend vergelijkbare manier benaderen, maar daar uiteindelijk verschillende antwoorden op geven.

En juist door die overeenkomsten én verschillen naast elkaar te leggen, wordt duidelijker wat beide tradities werkelijk leren.