Thich Nhat Hanh: zijn leven, zijn visie en zijn betekenis voor het boeddhisme

Thich Nhat Hanh was een Vietnamese boeddhistische monnik, zenleraar, schrijver en vredesactivist die een grote invloed heeft gehad op de manier waarop het boeddhisme en mindfulness in het Westen worden begrepen. Hij werd vooral bekend door zijn eenvoudige uitleg van mindfulness, zijn leer van interzijn en zijn idee dat boeddhistische beoefening niet los kan staan van de samenleving.

Toch was hij meer dan de man die mindfulness populair maakte. Zijn ideeën ontstonden uit een leven dat sterk werd gevormd door oorlog, religieuze vernieuwing, ballingschap en de zoektocht naar manieren waarop boeddhistische beoefening daadwerkelijk iets kan betekenen voor mens en maatschappij.

Wie was Thich Nhat Hanh?

Thich Nhat Hanh werd op 11 oktober 1926 geboren in Huế, in Centraal-Vietnam. Op zestienjarige leeftijd trad hij als novice toe tot Từ Hiếu Temple, waar hij werd opgeleid binnen de Vietnamese zenboeddhistische traditie. Zijn leraar behoorde tot de Linji-lijn, die in Japan bekendstaat als Rinzai. Tegelijkertijd kreeg Thich Nhat Hanh onderwijs in verschillende boeddhistische tradities en teksten.

Zijn volledige Vietnamese naam is Thích Nhất Hạnh. Thích is een naam die Vietnamese boeddhistische monniken gebruiken en verwijst naar hun verbondenheid met de boeddhistische traditie. Nhất Hạnh betekent ongeveer "één handeling" of "één actie". In zijn gemeenschap werd hij vaak eenvoudig Thầy genoemd, het Vietnamese woord voor "leraar".

Hij werd uiteindelijk wereldwijd bekend als schrijver en leraar. Hij publiceerde meer dan honderd boeken over onder andere meditatie, boeddhisme, vrede, ecologie en het omgaan met moeilijke emoties. Bekende titels zijn The Miracle of Mindfulness, Peace Is Every Step, The Heart of the Buddha's Teaching en Old Path White Clouds.

Thich Nhat Hanh overleed op 22 januari 2022 in Từ Hiếu Temple in Huế, de tempel waar hij als jonge monnik was begonnen.

Hoe werd Thich Nhat Hanh boeddhist?

De jonge Thich Nhat Hanh raakte al vroeg geïnteresseerd in het boeddhisme. Op zestienjarige leeftijd koos hij ervoor monnik te worden. Dat gebeurde niet in een rustige periode. Vietnam werd in de jaren veertig en vijftig geconfronteerd met oorlog, kolonialisme en grote maatschappelijke veranderingen.

Zijn opleiding was bovendien niet beperkt tot meditatie en kloosterleven. Hij wilde begrijpen hoe het boeddhisme zich opnieuw kon verbinden met de problemen van de moderne Vietnamese samenleving. In de jaren vijftig schreef hij al over manieren waarop leken het boeddhisme in hun dagelijks leven konden beoefenen. Hij zag een boeddhisme voor zich dat niet alleen uit rituelen en tempelpraktijk bestond, maar mensen ook daadwerkelijk hielp bij hun dagelijkse leven.

Dat verlangen om het boeddhisme te vernieuwen bleef zijn hele leven aanwezig.

Thich Nhat Hanh en de Vietnamoorlog

Een groot deel van zijn latere denken kan niet worden begrepen zonder de oorlog in Vietnam.

Tijdens de oorlog stonden Vietnamese monniken en nonnen voor een moeilijke keuze. Moesten zij zich terugtrekken in kloosters en zich volledig richten op meditatie, of moesten zij naar buiten gaan om mensen te helpen die leden onder bombardementen, armoede en geweld?

Thich Nhat Hanh vond dat deze twee zaken niet van elkaar gescheiden konden worden. Mediteren en mensen helpen waren voor hem geen tegenpolen.

Hij en zijn medestanders ontwikkelden daarom wat zij Engaged Buddhism, ofwel geëngageerd boeddhisme, noemden. De term werd door Thich Nhat Hanh gebruikt voor een vorm van boeddhisme waarin innerlijke beoefening en maatschappelijke betrokkenheid samenkomen.

Een belangrijk voorbeeld was de School of Youth for Social Service, die in de jaren zestig jonge monniken en leken opleidde om in door oorlog getroffen gebieden hulp te bieden. De vrijwilligers hielpen onder andere bij onderwijs, gezondheidszorg en de wederopbouw van dorpen.

Voor Thich Nhat Hanh was dit geen politieke beweging in de gewone betekenis van het woord. Hij probeerde juist niet simpelweg de ene politieke partij tegenover de andere te plaatsen. Zijn uitgangspunt was dat geweld en haat het lijden alleen maar verder kunnen verspreiden.

Dat betekende niet dat hij onverschillig was tegenover onrecht. Integendeel. Hij vond dat boeddhistische beoefening juist moest leiden tot handelen wanneer iemand lijden ziet.

Waarom werd Thich Nhat Hanh verbannen?

In 1966 reisde Thich Nhat Hanh naar de Verenigde Staten en Europa om aandacht te vragen voor de oorlog en te pleiten voor vrede.

Tijdens deze reis ontmoette hij Martin Luther King Jr. King sprak publiekelijk zijn steun uit voor Thich Nhat Hanh en nomineerde hem in 1967 voor de Nobelprijs voor de Vrede. De nominatie is terug te vinden in het officiële Nobelarchief.

Na zijn vredesmissie mocht Thich Nhat Hanh niet terugkeren naar Vietnam. Hij bleef uiteindelijk bijna veertig jaar in ballingschap. Hij werkte in Frankrijk, schreef, gaf lezingen en was betrokken bij de vredesonderhandelingen in Parijs.

Deze ballingschap had grote gevolgen voor zijn verdere leven. Hij kon niet meer eenvoudig terugvallen op zijn oorspronkelijke Vietnamese gemeenschap. Daardoor ontstond er ruimte om een internationale boeddhistische gemeenschap op te bouwen.

Wat is geëngageerd boeddhisme?

Geëngageerd boeddhisme is een van de belangrijkste bijdragen van Thich Nhat Hanh.

Het uitgangspunt is eenvoudig: boeddhistische beoefening moet niet stoppen zodra je je meditatiekussen verlaat.

Als mindfulness leidt tot een beter begrip van jezelf en anderen, dan heeft dat ook gevolgen voor hoe je omgaat met geweld, armoede, politiek, discriminatie, oorlog en het milieu.

Daarmee is geëngageerd boeddhisme niet zozeer een afzonderlijke boeddhistische stroming als wel een manier om de boeddhistische leer toe te passen op maatschappelijke problemen. Thich Nhat Hanh verbond daarbij meditatie, ethiek, mededogen en sociale verantwoordelijkheid.

Een belangrijk onderdeel daarvan is zijn overtuiging dat je de "tegenstander" niet alleen moet zien als iemand buiten jezelf. Woede, angst, hebzucht en fanatisme kunnen ook in jezelf aanwezig zijn. Wie geweld probeert te beëindigen zonder de oorzaken ervan te begrijpen, loopt volgens deze benadering het risico hetzelfde patroon opnieuw te creëren.

Wat leerde Thich Nhat Hanh over mindfulness?

Mindfulness was waarschijnlijk het onderwerp waarmee Thich Nhat Hanh het bekendst werd.

In het boeddhisme bestaat mindfulness al duizenden jaren. Thich Nhat Hanh heeft mindfulness dus niet uitgevonden. Wat hij wel deed, was de beoefening op een bijzonder toegankelijke manier uitleggen en toepassen op het dagelijks leven.

Voor hem hoefde mindfulness niet alleen plaats te vinden tijdens formele meditatie. Je kunt mindful lopen, eten, ademen, afwassen, luisteren of praten. Het gaat erom dat je daadwerkelijk aanwezig bent bij wat je op dat moment doet.

Dat klinkt eenvoudig, maar er zit een belangrijke gedachte achter.

Wanneer je bijvoorbeeld boos bent en je merkt niet dat je boos bent, kan die boosheid je gedrag volledig bepalen. Wanneer je je bewust wordt van de boosheid, ontstaat er enige ruimte. Je hoeft de emotie niet meteen weg te duwen, maar je kunt haar leren herkennen en ermee omgaan.

Mindfulness is bij Thich Nhat Hanh daarom niet simpelweg "in het hier en nu zijn". Het is verbonden met concentratie en inzicht. In zijn uitleg vormen mindfulness (smṛti), concentratie (samādhi) en inzicht (prajñā) samen een belangrijk onderdeel van de beoefening.

The Miracle of Mindfulness

Een van zijn invloedrijkste boeken is The Miracle of Mindfulness, oorspronkelijk geschreven in 1975.

Opvallend is de context waarin het boek ontstond. Thich Nhat Hanh schreef het oorspronkelijk als een soort handleiding voor jonge sociale werkers die tijdens de oorlog in Vietnam actief waren. Zij kregen te maken met enorme hoeveelheden geweld en lijden en liepen het risico zelf uitgeput te raken.

Het boek beschrijft eenvoudige oefeningen rond onder andere bewust ademen, lopen, eten en communiceren.

Daarmee maakte Thich Nhat Hanh iets duidelijk wat later kenmerkend werd voor zijn werk: mindfulness hoefde volgens hem niet te worden opgesloten in een meditatiezaal. Het kon juist midden in het gewone leven worden beoefend.

Zijn boeken hebben vervolgens een grote rol gespeeld bij de verspreiding van mindfulness onder een westers publiek. Dat betekent overigens niet dat de moderne mindfulnessbeweging simpelweg hetzelfde is als de boeddhistische mindfulness die hij onderwees. Mindfulness kreeg in de psychologie, gezondheidszorg en het bedrijfsleven ook meer seculiere betekenissen.

Wat betekent interzijn?

Naast mindfulness is interzijn (interbeing) waarschijnlijk het begrip dat het sterkst met Thich Nhat Hanh wordt verbonden.

Het woord klinkt modern, maar de gedachte erachter sluit aan bij oudere boeddhistische inzichten, waaronder afhankelijk ontstaan, vergankelijkheid en niet-zelf.

Interzijn betekent dat niets volledig op zichzelf bestaat.

Een eenvoudig voorbeeld is een bloem. Wanneer je naar een bloem kijkt, kun je haar als een afzonderlijk object zien. Maar de bloem kan niet bestaan zonder aarde, water, zonlicht, lucht, tijd en talloze andere voorwaarden. Ook de persoon die haar heeft geplant of verzorgd kan deel uitmaken van haar geschiedenis.

Op dezelfde manier bestaat een mens niet volledig los van andere mensen en de wereld.

Thich Nhat Hanh gebruikte dit soort voorbeelden om het boeddhistische inzicht van niet-zelf begrijpelijk te maken. Volgens deze manier van kijken is "geen afzonderlijk zelf" niet hetzelfde als zeggen dat je helemaal niet bestaat. Het betekent dat er geen volledig onafhankelijk en onveranderlijk "ik" te vinden is.

Dat heeft ook een ethische consequentie.

Als mijn welzijn volledig losstaat van dat van andere mensen, kan ik gemakkelijk denken dat hun problemen mij niet aangaan. Maar als mensen en hun omstandigheden voortdurend met elkaar verbonden zijn, wordt mededogen een logische uitkomst van inzicht.

Daarom staat interzijn zo centraal in Thich Nhat Hanhs geëngageerde boeddhisme.

Interzijn is meer dan "alles is met elkaar verbonden"

Een veelgemaakte vereenvoudiging is om interzijn te vertalen als: "Alles is met alles verbonden."

Dat komt in de buurt, maar doet de gedachte tekort.

Het gaat niet alleen om een soort spiritueel gevoel van verbondenheid. Bij Thich Nhat Hanh is interzijn verbonden met een manier van kijken naar de werkelijkheid. Dingen ontstaan dankzij voorwaarden en relaties. Wanneer je dieper kijkt, ontdek je dat wat op zichzelf lijkt te bestaan afhankelijk is van talloze andere factoren.

Daarmee sluit zijn uitleg aan bij klassieke boeddhistische ideeën over afhankelijk ontstaan en niet-zelf, maar hij geeft daar een eigen, moderne en vaak zeer beeldende uitleg aan. Zijn leer moet daarom niet worden opgevat als een volledig nieuwe boeddhistische filosofie die losstaat van eerdere tradities.

Welke rol speelde zen in zijn boeddhisme?

Thich Nhat Hanh wordt meestal aangeduid als een zenleraar, en zijn wortels liggen inderdaad in de Vietnamese zen.

Maar "zen" moet hier niet worden opgevat als iets dat volledig losstaat van de rest van het boeddhisme. De Vietnamese traditie waarin hij werd opgeleid bevatte invloeden uit verschillende boeddhistische bronnen.

Thich Nhat Hanh benadrukte zelf dat de Vietnamese zen teruggrijpt op oude boeddhistische teksten en tegelijkertijd is gevormd door Mahayana-boeddhistische ontwikkelingen. Hij verwees onder andere naar de Vietnamese meester Tăng Hội, die volgens hem een belangrijke vroege rol speelde in de ontwikkeling van het boeddhisme in Vietnam.

Zijn eigen benadering combineerde daardoor elementen die in het Westen soms als afzonderlijke categorieën worden gezien: zen, mindfulness, Mahayana-filosofie, meditatie, ethiek en sociaal engagement.

De Orde van Interzijn

In 1966 richtte Thich Nhat Hanh de Order of Interbeing op, in het Nederlands meestal aangeduid als de Orde van Interzijn.

Het was een gemeenschap van monniken, nonnen en leken die zich wilden inzetten voor een leven waarin mindfulness, ethiek en maatschappelijke betrokkenheid samenkomen. De orde was gebaseerd op de bodhisattva-idealen van het Mahayana-boeddhisme.

Leden verbinden zich aan de Veertien Mindfulness Trainingen. Deze trainingen gaan onder andere over openheid, het vermijden van fanatisme, zorgvuldig omgaan met spreken en luisteren, consumptie, geweld en maatschappelijke verantwoordelijkheid.

Hier zie je opnieuw een belangrijk verschil tussen Thich Nhat Hanhs benadering en een voorstelling van boeddhisme waarin meditatie vooral een individuele activiteit is.

Voor hem was de sangha, de spirituele gemeenschap, zelf een onderdeel van de beoefening. Mensen hebben elkaar nodig om opmerkzaam, ethisch en betrokken te blijven.

De Vijf Mindfulness Trainingen

Voor een bredere groep beoefenaars ontwikkelde Thich Nhat Hanh ook de Vijf Mindfulness Trainingen.

Deze zijn gebaseerd op de traditionele boeddhistische ethische voorschriften, maar worden door hem in een moderne vorm aangeboden. Ze hebben betrekking op:

• eerbied voor het leven;
• waarachtig geluk;
• ware liefde;
• liefdevol spreken en diep luisteren;
• consumptie en het omgaan met wat ons lichaam en onze geest voedt.

De trainingen zijn bedoeld als praktische richtlijnen. Het gaat dus niet alleen om regels die je wel of niet mag overtreden. De bedoeling is om steeds beter te begrijpen hoe je eigen handelen lijden kan veroorzaken of juist kan verminderen.

Thich Nhat Hanh presenteerde deze trainingen bovendien niet uitsluitend als iets voor mensen die zichzelf formeel als boeddhist beschouwen. Hij zag mogelijkheden om ze ook buiten een strikt religieuze context te gebruiken.

Plum Village

Een van de belangrijkste plekken in Thich Nhat Hanhs leven was Plum Village in Zuidwest-Frankrijk.

Na zijn jaren in ballingschap richtte hij eerst een kleinere gemeenschap op. In 1982 vestigden hij en zijn volgelingen zich op een groter terrein in de Dordogne. Deze gemeenschap werd Plum Village genoemd.

Plum Village groeide uit tot een internationale boeddhistische gemeenschap waar mensen samen mediteren, eten, wandelen, werken en studeren.

Juist het gewone dagelijkse leven kreeg daarin veel aandacht.

Een maaltijd kan meditatie zijn. Wandelen kan meditatie zijn. Afwassen kan meditatie zijn. Niet omdat iedere handeling automatisch spiritueel is, maar omdat iedere handeling een mogelijkheid biedt om aandachtig aanwezig te zijn.

Dit was een van de redenen waarom zijn onderricht voor veel westerse mensen toegankelijk werd. Je hoefde niet eerst een ingewikkeld systeem van filosofische begrippen te beheersen om met de beoefening te beginnen.

Was Thich Nhat Hanh een traditionele of een moderne boeddhist?

Eigenlijk is die tegenstelling te simpel.

Aan de ene kant vernieuwde hij de manier waarop boeddhistische ideeën werden uitgelegd. Hij gebruikte moderne taal, schreef veel voor leken en ontwikkelde nieuwe vormen van gemeenschap en ethische training.

Aan de andere kant waren zijn ideeën diep geworteld in klassieke boeddhistische bronnen. Hij bestudeerde en vertaalde teksten uit onder andere de Pali- en Chinese boeddhistische tradities. Zijn uitleg van mindfulness, ademhaling, niet-zelf en meditatie kwam dus niet uit het niets.

Juist die combinatie verklaart een groot deel van zijn invloed: hij probeerde oude boeddhistische inzichten opnieuw begrijpelijk en toepasbaar te maken zonder het boeddhisme volgens zijn eigen visie simpelweg te reduceren tot een moderne ontspanningstechniek.

Heeft Thich Nhat Hanh mindfulness uitgevonden?

Nee.

Mindfulness is veel ouder dan Thich Nhat Hanh en maakt al sinds de vroege boeddhistische tradities deel uit van de beoefening. Het Pali-woord sati en het Sanskriet smṛti worden in verschillende contexten vertaald met onder andere aandacht, opmerkzaamheid of mindfulness.

Thich Nhat Hanh was wel een van de belangrijke moderne leraren die mindfulness op een zeer toegankelijke manier aan een internationaal publiek presenteerden.

Zijn invloed ligt vooral in de manier waarop hij mindfulness koppelde aan het dagelijks leven. Hij maakte van aandachtig ademen, lopen, eten en luisteren concrete oefeningen die ook buiten een klooster konden worden toegepast. The Miracle of Mindfulness speelde daarbij een belangrijke rol.

Het is daarom nauwkeuriger om te zeggen dat hij een belangrijke verspreider en vernieuwer van mindfulness in het Westen was dan dat hij mindfulness heeft uitgevonden.

Was Thich Nhat Hanh een boeddhistische monnik?

Ja. Hij werd op zestienjarige leeftijd novice en ontving later de volledige monastieke wijding. Hij bleef gedurende zijn leven verbonden aan de monastieke traditie.

Tegelijkertijd richtte hij zich niet alleen op monniken. Een groot deel van zijn werk was juist gericht op leken. Hij wilde laten zien dat boeddhistische beoefening niet alleen voor mensen in een klooster is.

Dat zie je terug in zijn boeken, retraites en gemeenschappen, waar naast monniken en nonnen ook gezinnen, jongeren en mensen zonder boeddhistische achtergrond welkom waren.

Wat maakte zijn benadering anders?

Een opvallend kenmerk van Thich Nhat Hanhs werk is dat hij verschillende tegenstellingen probeerde te doorbreken.

Meditatie tegenover actie.
Individu tegenover samenleving.
Traditie tegenover moderniteit.
Spirituele beoefening tegenover dagelijks leven.

Voor hem hoefden die zaken niet tegenover elkaar te staan.

Meditatie moest volgens deze benadering juist helpen om helderder te zien wat er in jezelf en in de wereld gebeurt. Dat inzicht kon vervolgens leiden tot meer compassievol handelen.

Daarmee kreeg mindfulness bij hem ook een ethische dimensie. Aandachtig zijn was niet het eindpunt. Het moest uiteindelijk bijdragen aan begrip, minder lijden en een andere manier van omgaan met jezelf en anderen.

Thich Nhat Hanh en het milieu

Later in zijn leven ging Thich Nhat Hanh zich steeds nadrukkelijker bezighouden met ecologie.

Ook hier speelde interzijn een grote rol. Als mensen de natuur zien als iets dat volledig buiten henzelf staat, is het gemakkelijker om haar alleen als grondstof te behandelen. Vanuit interzijn bekeken is die scheiding moeilijk vol te houden.

Zijn milieudenken was daarom niet alleen gebaseerd op praktische argumenten over klimaatverandering. Het ging ook over de manier waarop mensen zichzelf en hun plaats in de wereld begrijpen.

In 2007 werd de gemeenschap van Plum Village veganistisch. Thich Nhat Hanh verbond dat met het verminderen van dierenleed en de ecologische gevolgen van voedselproductie.

Wat kunnen we van Thich Nhat Hanh leren?

De waarde van Thich Nhat Hanhs werk ligt niet alleen in de afzonderlijke meditatie-oefeningen die hij beschreef.

Een belangrijker punt is misschien de manier waarop hij naar beoefening keek.

Boeddhisme hoefde volgens hem niet alleen te bestaan uit ideeën waar je het mee eens bent. Het moest zichtbaar worden in hoe je ademt, luistert, spreekt, eet, werkt en reageert wanneer je boos bent.

Dat betekent ook dat mindfulness niet hetzelfde is als altijd rustig zijn.

Je kunt mindful zijn terwijl je verdrietig bent. Je kunt mindful zijn terwijl je boos bent. Je kunt mindful zijn terwijl je angst voelt. Het doel is niet om moeilijke emoties onmiddellijk te verwijderen, maar om ze bewust te leren herkennen en er anders mee om te gaan. In zijn onderricht verbond hij mindfulness daarom steeds met begrip en inzicht.

Veelvoorkomende misverstanden over Thich Nhat Hanh

"Thich Nhat Hanh heeft mindfulness naar het Westen gebracht"

Dat is te absoluut. Er waren al vóór hem boeddhistische leraren en gemeenschappen in het Westen actief. Ook ontwikkelde de moderne, seculiere mindfulnessbeweging zich via meerdere personen en ontwikkelingen.

Thich Nhat Hanh was wel een bijzonder invloedrijke stem. Zijn boeken en gemeenschappen maakten boeddhistische mindfulness voor een groot internationaal publiek toegankelijk.

"Zijn boeddhisme ging alleen over mindfulness"

Ook dat klopt niet.

Mindfulness was een belangrijk onderdeel van zijn onderricht, maar hij sprak daarnaast uitgebreid over mededogen, ethiek, niet-zelf, vergankelijkheid, interzijn, meditatie, vrede, sangha en geëngageerd boeddhisme.

Wie zijn werk alleen als een vorm van ontspanningstechniek ziet, mist een groot deel van zijn boodschap.

"Interzijn betekent dat alles letterlijk één is"

Ook dat is een versimpeling.

Interzijn gaat over afhankelijkheid en onderlinge voorwaarden. Het sluit aan bij boeddhistische inzichten over niet-zelf en afhankelijk ontstaan. Het betekent niet automatisch dat het boeddhisme zegt dat alle dingen letterlijk één kosmische substantie vormen.

"Thich Nhat Hanh was vooral een vredesactivist"

Ook dat doet hem tekort.

Zijn vredeswerk was belangrijk, zeker tijdens en na de Vietnamoorlog. Maar hij was daarnaast monnik, zenleraar, schrijver, dichter, vertaler, onderwijzer en grondlegger van internationale boeddhistische gemeenschappen.

Juist de verbinding tussen al die rollen is kenmerkend voor zijn werk.

Waarom is Thich Nhat Hanh nog steeds belangrijk?

Thich Nhat Hanh heeft een blijvende invloed gehad op de manier waarop veel mensen naar het boeddhisme kijken.

Hij liet zien dat een boeddhistische praktijk tegelijk traditioneel en modern kan zijn. Je kunt je baseren op oude teksten en toch zoeken naar manieren om die leer begrijpelijk te maken voor mensen die in een heel andere samenleving leven.

Zijn leven laat bovendien zien waarom zijn begrip van geëngageerd boeddhisme zo belangrijk voor hem was. Zijn ideeën over mindfulness en vrede ontstonden niet los van de werkelijkheid, maar werden gevormd door oorlog, verlies, ballingschap en maatschappelijke conflicten.

Misschien is dat uiteindelijk de kern van zijn benadering: bewustzijn is geen doel dat losstaat van het leven. Hoe beter je leert kijken, hoe meer je ook gaat zien van je eigen lijden, het lijden van anderen en de omstandigheden die beide met elkaar verbinden.

Voor Thich Nhat Hanh hoorde daar vervolgens een volgende stap bij: niet alleen zien, maar ook handelen.

Dat maakt zijn werk interessant voor mensen die zich in het boeddhisme willen verdiepen, maar ook voor iedereen die wil begrijpen wat mindfulness betekent wanneer het wordt gezien als onderdeel van een bredere boeddhistische levenswijze.