Wie zich verdiept in het boeddhisme komt al snel het woord karuṇā tegen. Het wordt meestal vertaald als compassie of mededogen. Maar met alleen het woord “compassie” is nog niet helemaal duidelijk wat er binnen het boeddhisme mee wordt bedoeld.

Karuṇā gaat namelijk verder dan medelijden hebben met iemand die het moeilijk heeft. Het gaat om het herkennen van lijden en de wens dat dit lijden vermindert of verdwijnt. Die houding is niet alleen gericht op gevoelens, maar kan ook leiden tot handelen: proberen iets te doen waardoor een ander minder lijdt. 

Karuṇā heeft binnen verschillende boeddhistische tradities een belangrijke plaats gekregen. In vroege boeddhistische teksten wordt het onder andere genoemd als een van de vier brahmavihāra’s, terwijl compassie in het Mahayana een nog veel grotere rol krijgt in het ideaal van de bodhisattva. 

Wat betekent karuṇā?

Karuṇā is een woord uit het Pali en Sanskriet. In het Nederlands wordt het meestal vertaald als compassie, mededogen of soms medelijden.

Die laatste vertaling kan echter verwarrend zijn. In de boeddhistische context gaat karuṇā niet simpelweg over verdriet voelen omdat iemand anders pijn heeft. Het gaat om een houding waarin je het lijden van een ander ziet en wenst dat die persoon daarvan bevrijd wordt.

Een bekende uitleg uit de boeddhistische commentaartraditie omschrijft karuṇā als gericht op het wegnemen van het lijden van anderen. De Visuddhimagga, een invloedrijk Theravada-commentaarwerk, verbindt karuṇā bovendien met het tegenovergestelde van wreedheid. 

Daarmee zit er een belangrijk verschil tussen karuṇā en simpelweg “iemand zielig vinden”.

Bij medelijden kan er gemakkelijk een afstand ontstaan: die arme persoon heeft het slecht, terwijl ik het gelukkig beter heb. Karuṇā vraagt eerder om het lijden werkelijk onder ogen te zien en er niet onverschillig tegenover te blijven staan.

Karuna en het boeddhistische begrip van lijden

Om karuṇā goed te begrijpen, is het belangrijk om te weten hoe het boeddhisme naar dukkha kijkt.

Dukkha wordt vaak vertaald als “lijden”, maar het begrip is breder. Het verwijst onder andere naar pijn, onbevredigdheid, onzekerheid en het feit dat alles wat ontstaat uiteindelijk verandert en verdwijnt.

De boeddhistische analyse van het bestaan begint dus niet met de gedachte dat sommige mensen toevallig pech hebben. Lijden is een fundamenteel onderdeel van het bestaan zolang we gevangen blijven in de oorzaken ervan.

Daarom gaat karuṇā uiteindelijk ook verder dan iemand tijdelijk een beter gevoel geven. Vanuit boeddhistisch perspectief kan werkelijke compassie betekenen dat je iemand helpt om de oorzaken van lijden beter te begrijpen en ermee om te gaan.

Dat sluit aan bij de bredere boeddhistische weg naar bevrijding: niet alleen proberen onaangename ervaringen weg te nemen, maar inzicht ontwikkelen in de mechanismen die lijden veroorzaken.

Karuna als een van de vier brahmavihara’s

In het vroege boeddhisme wordt karuṇā samen met drie andere kwaliteiten genoemd als de vier brahmavihāra’s. De vier zijn:

• mettā — welwillendheid of liefdevolle vriendelijkheid;
• karuṇā — compassie;
• muditā — meevoelende of medevierende vreugde;
• upekkhā — gelijkmoedigheid.

Deze vier worden ook wel de “vier onmetelijke” of “onbegrensde” toestanden genoemd. 

De vier lijken op elkaar, maar hebben ieder een ander uitgangspunt.

Bij mettā wens je een ander geluk en welzijn toe. Bij karuṇā reageer je op het lijden van een ander met de wens dat dit lijden ophoudt. Bij muditā verheug je je juist in het geluk of succes van een ander. Upekkhā helpt om daarbij een evenwichtige geest te bewaren. 

Een eenvoudige manier om het verschil te zien is:

Mettā zegt: “Moge je gelukkig zijn.”
Karuṇā zegt: “Moge je vrij zijn van lijden.”

Dat zijn geen letterlijke boeddhistische citaten, maar een moderne manier om het onderscheid duidelijk te maken.

Karuna is meer dan meevoelen

Een belangrijk verschil zit in wat er met je reactie op het lijden gebeurt.

Als je iemand ziet die pijn heeft, kun je daar zelf sterk door worden meegesleept. Je wordt verdrietig, angstig of machteloos. Dat is een menselijke reactie, maar binnen de boeddhistische beoefening is dat niet hetzelfde als karuṇā.

De Visuddhimagga maakt hier een interessante nuance. Daar wordt gesteld dat compassie haar doel mist wanneer ze omslaat in verdriet. Compassie moet juist helpen om wreedheid te verminderen en gericht blijven op het welzijn van degene die lijdt. 

Dat betekent niet dat een boeddhist geen verdriet mag voelen. Het punt is eerder dat compassie niet afhankelijk hoeft te zijn van zelf meegesleurd worden door het lijden van een ander.

Daarom speelt upekkhā, gelijkmoedigheid, ook een belangrijke rol. Als je alles wat een ander overkomt persoonlijk en emotioneel overneemt, kun je uiteindelijk juist minder goed helpen. In de boeddhistische beoefening worden compassie en gelijkmoedigheid daarom niet als tegenpolen gezien. Gelijkmoedigheid kan compassie juist stabieler maken. 

Hoe wordt karuna beoefend?

Karuṇā is niet alleen een ideaal om over na te denken. Binnen het Theravada wordt het ook als meditatieobject beoefend.

De Visuddhimagga beschrijft bijvoorbeeld hoe iemand eerst compassie kan ontwikkelen voor een persoon die duidelijk lijdt. Vervolgens wordt die houding uitgebreid naar andere mensen: iemand die je dierbaar is, iemand tegenover wie je neutraal staat en uiteindelijk iemand die je als vijand beschouwt. 

Daar zit een belangrijke gedachte achter.

Het is relatief gemakkelijk om compassie te voelen voor iemand van wie je houdt. Het wordt moeilijker wanneer iemand je onverschillig laat. Nog moeilijker kan het zijn wanneer iemand je kwaad heeft gedaan.

Juist daar wordt duidelijk dat boeddhistische compassie niet hetzelfde is als sympathie.

Je hoeft iemand niet aardig te vinden om te kunnen erkennen dat ook die persoon lijdt.

Dat betekent overigens niet dat je schadelijk gedrag moet goedkeuren of jezelf moet blootstellen aan iemand die jou kwaad doet. Compassie en grenzen kunnen naast elkaar bestaan. Het doel is niet om onderscheidingsvermogen uit te schakelen, maar om te voorkomen dat haat en wreedheid je eigen handelen bepalen.

Karuna en karma

Karuṇā hangt ook samen met het boeddhistische begrip karma.

In het boeddhisme worden handelingen niet alleen beoordeeld op hun uiterlijke vorm, maar ook op de mentale houding waaruit ze voortkomen. Handelen vanuit hebzucht, haat of verwarring heeft een andere betekenis dan handelen vanuit welwillendheid en compassie.

Daarom kan compassie zowel iets betekenen voor degene die geholpen wordt als voor degene die compassie beoefent.

De boeddhistische ethiek benadrukt in brede zin dat schadelijke handelingen lijden kunnen veroorzaken, terwijl heilzame handelingen bijdragen aan welzijn en aan de ontwikkeling van een meer bevrijde geest. 

Karuṇā is in die zin niet een losstaand “goed gevoel”. Het past binnen een groter geheel van boeddhistische beoefening waarin de manier waarop je denkt, spreekt en handelt met elkaar verbonden zijn.

Karuna in het vroege boeddhisme

Karuṇā is geen begrip dat pas in het Mahayana is ontstaan.

In de vroege boeddhistische traditie wordt het al verbonden met de vier brahmavihāra’s. De Pali Canon beschrijft deze kwaliteiten als geestestoestanden die ontwikkeld en uitgebreid kunnen worden. 

Er is wel een belangrijke nuance wanneer we spreken over “het vroege boeddhisme”.

De vier brahmavihāra’s lijken in sommige opzichten aan te sluiten bij bredere religieuze ideeën uit het oude India. SuttaCentral merkt bijvoorbeeld op dat de boeddhistische traditie ervan uitgaat dat deze praktijken al vóór het boeddhisme bestonden, hoewel er voor zover bekend geen overgeleverde pre-boeddhistische teksten zijn waarin precies dezelfde vier als groep worden beschreven. 

Het boeddhisme heeft deze ideeën dus niet noodzakelijk vanuit het niets ontwikkeld. Het nam bestaande religieuze en meditatieve ideeën op en gaf ze een plaats binnen zijn eigen leer.

Dat is een goed voorbeeld van waarom het belangrijk is om voorzichtig om te gaan met uitspraken als “Boeddha heeft dit begrip bedacht”. De historische ontwikkeling is meestal ingewikkelder.

Karuna in het Mahayana

In het Mahayana krijgt karuṇā een nog prominentere plaats.

Een van de belangrijkste idealen binnen het Mahayana is de bodhisattva: iemand die zich richt op het bereiken van volledige boeddhaschap en zich daarbij inzet voor het welzijn en de bevrijding van andere levende wezens.

Binnen veel Mahayana-tradities worden wijsheid (prajñā) en compassie (karuṇā) gezien als twee van de belangrijkste kwaliteiten van het boeddhistische pad. 

Hierdoor verandert ook de manier waarop naar compassie wordt gekeken.

Karuṇā is niet alleen een meditatieve houding. Ze wordt verbonden met het ideaal om alle levende wezens te helpen bij het overwinnen van lijden en uiteindelijk bevrijding te bereiken.

Een vroege Mahayana-tekst als Nāgārjuna’s Treatise verbindt het bodhisattva-pad bijvoorbeeld expliciet met het ontwikkelen van grote compassie. In de tekst wordt compassie beschreven als iets dat zich geleidelijk verdiept en vervolgens leidt tot handelen ten bate van andere wezens. 

Dat is een belangrijk verschil in nadruk. In het vroege boeddhisme is compassie al een belangrijke kwaliteit, maar in het Mahayana wordt ze sterk verbonden met het bodhisattva-ideaal en de universele gerichtheid op het welzijn van alle levende wezens.

De bodhisattva en grote compassie

In Mahayana-literatuur wordt soms gesproken over mahākaruṇā, “grote compassie”.

Dit begrip gaat verder dan simpelweg aardig zijn voor andere mensen. De bodhisattva ontwikkelt een zeer brede betrokkenheid bij levende wezens en richt zijn of haar handelen op hun bevrijding.

Dat ideaal is in verschillende vormen terug te vinden in Mahayana-tradities.

Een bekend voorbeeld is Avalokiteśvara, de bodhisattva die in Oost-Azië onder verschillende namen bekend werd, waaronder Guanyin en Kannon. Deze figuur werd in veel boeddhistische culturen bij uitstek verbonden met compassie. 

Ook Tara, vooral belangrijk binnen het Tibetaanse boeddhisme, wordt in verband gebracht met compassie. De precieze betekenis en religieuze rol van zulke figuren verschilt echter per traditie. 

Hier zie je hoe een abstracte eigenschap als karuṇā in het boeddhisme ook een religieuze en culturele vorm kan krijgen.

Is karuna hetzelfde als empathie?

Niet helemaal.

In moderne gesprekken wordt compassie vaak gekoppeld aan empathie: het vermogen om je in de gevoelens van iemand anders te verplaatsen.

Karuṇā kan empathie omvatten, maar is daar niet toe beperkt.

Je kunt bijvoorbeeld begrijpen dat iemand diep lijdt zonder precies hetzelfde te voelen. Vanuit boeddhistisch perspectief kan er toch sprake zijn van karuṇā zolang je het lijden serieus neemt en de wens hebt dat het vermindert.

Dat onderscheid is belangrijk, omdat sterke emotionele identificatie niet altijd leidt tot verstandig handelen.

Als je volledig wordt meegesleept door het verdriet van een ander, kan het moeilijker worden om helder te blijven. Karuṇā vraagt juist om een combinatie van betrokkenheid en helderheid.

Karuna betekent niet dat je iedereen moet redden

Een modern misverstand is dat boeddhistische compassie betekent dat je altijd voor anderen moet zorgen, jezelf moet wegcijferen of iedereen moet proberen te redden.

Dat is een te simpele voorstelling.

In de boeddhistische beoefening wordt compassie juist verbonden met wijsheid en gelijkmoedigheid. Je kunt niet ieder probleem oplossen. Je kunt niet voorkomen dat andere mensen pijn ervaren. En soms is ingrijpen niet de beste manier om iemand te helpen.

Compassie betekent daarom niet automatisch: ik moet dit probleem oplossen.

Het kan ook betekenen dat je het lijden van iemand werkelijk ziet, zonder er onverschillig voor te worden, en vervolgens zo verstandig mogelijk handelt.

Dat kan hulp betekenen. Het kan luisteren betekenen. Het kan soms betekenen dat je een grens stelt. En soms betekent het erkennen dat je iets niet kunt veranderen.

Karuna en wijsheid

Vooral binnen het Mahayana is de relatie tussen karuṇā en prajñā, compassie en wijsheid, belangrijk.

Compassie zonder wijsheid kan omslaan in handelen dat uiteindelijk niet helpt. Je kunt iemand bijvoorbeeld willen helpen, maar door gebrek aan inzicht precies het tegenovergestelde bereiken.

Wijsheid zonder compassie kan op haar beurt gemakkelijk afstandelijk worden.

Daarom worden de twee in veel Mahayana-denktradities samen gebracht. Oxford Bibliographies beschrijft wijsheid en compassie als de twee centrale deugden die in het Mahayana bijzonder sterk met elkaar verbonden zijn. 

Dit idee helpt ook om karuṇā beter te begrijpen. Boeddhistische compassie is niet simpelweg een emotie. Het is een manier van omgaan met lijden die samen moet gaan met inzicht in de oorzaken ervan.

Een minder bekende kant van karuna

Een interessante kant van karuṇā is dat de boeddhistische beoefening haar niet beperkt tot mensen die je sympathiek vindt.

In de beschrijving van de compassiemeditatie in de Visuddhimagga wordt de beoefening juist uitgebreid van iemand die duidelijk lijdt naar een dierbare, een neutrale persoon en uiteindelijk een vijand. 

Dat maakt karuṇā veel veeleisender dan het moderne idee van “aardig zijn”.

Aardig zijn gaat vaak vanzelf wanneer iemand aardig tegen jou is. Compassie wordt vanuit boeddhistisch perspectief juist interessant wanneer de gebruikelijke voorkeuren van de geest in de weg zitten.

Je kunt iemand afwijzen, boos op iemand zijn of het gedrag van iemand veroordelen en toch erkennen dat ook deze persoon onderhevig is aan lijden.

Dat betekent niet dat iedereen hetzelfde behandeld moet worden. Het betekent dat je probeert te voorkomen dat afkeer automatisch uitmondt in wreedheid.

Hoe kan je karuna in het dagelijks leven beoefenen?

Je hoeft niet meteen uren te mediteren om iets van karuṇā in je dagelijks leven te herkennen.

Een eenvoudige oefening is om wanneer je ziet dat iemand lijdt, eerst bewust stil te staan bij wat je ziet. Niet meteen oordelen, oplossen of jezelf vergelijken met die persoon, maar simpelweg erkennen: deze persoon heeft het moeilijk.

Daarna kun je jezelf afvragen:

“Wat zou deze persoon nu werkelijk kunnen helpen?”

Dat laatste is belangrijk. Compassie is niet hetzelfde als doen wat op het eerste gezicht aardig lijkt.

Soms heeft iemand praktische hulp nodig. Soms een luisterend oor. Soms juist ruimte. En soms is het meest compassievolle wat je kunt doen duidelijk “nee” zeggen tegen gedrag dat iemand verder schaadt.

Op die manier wordt karuṇā iets praktisch. Het gaat niet alleen om wat je voelt, maar ook om hoe je reageert op het lijden dat je tegenkomt.

Karuna en zelfcompassie

Een interessante vraag is of karuṇā ook op jezelf gericht kan zijn.

In veel moderne boeddhistische en psychologische contexten wordt gesproken over zelfcompassie. Dat sluit aan bij de bredere gedachte dat ook je eigen lijden niet met wreedheid hoeft te worden benaderd.

Toch is het goed om hier onderscheid te maken tussen historische boeddhistische terminologie en moderne psychologische toepassingen.

De klassieke beschrijvingen van karuṇā leggen sterk de nadruk op compassie voor levende wezens in het algemeen. Moderne toepassingen kunnen het begrip specifieker gebruiken voor de manier waarop iemand met zijn eigen pijn, fouten en beperkingen omgaat.

Dat betekent niet dat zelfcompassie “onboeddhistisch” is. Wel laat het zien dat een oud boeddhistisch begrip in een moderne context een nieuwe nadruk kan krijgen.

Is karuna hetzelfde in alle boeddhistische tradities?

Nee.

Alle grote boeddhistische tradities kennen het ideaal van compassie, maar de manier waarop het wordt uitgewerkt verschilt.

Binnen Theravada speelt karuṇā onder andere een rol als een van de vier brahmavihāra’s en als meditatieve beoefening. De commentaartraditie werkt vrij uitgebreid uit hoe deze kwaliteit kan worden ontwikkeld. 

Binnen Mahayana wordt karuṇā sterk verbonden met het bodhisattva-ideaal en met de combinatie van compassie en wijsheid. 

Binnen Vajrayana en het Tibetaanse boeddhisme krijgt compassie weer eigen vormen binnen uitgebreidere meditatieve en tantrische systemen. Figuren zoals Avalokiteśvara en Tara zijn daar belangrijke voorbeelden van de religieuze verbeelding van compassie. 

Ook binnen Zen en Pure Land bestaan eigen manieren om compassie te begrijpen en vorm te geven. Het is daarom beter om niet te spreken over één uniforme boeddhistische leer van karuṇā.

Veelvoorkomende misverstanden over karuna

“Karuna betekent gewoon aardig zijn”

Nee. Aardig zijn kan onderdeel zijn van compassie, maar karuṇā gaat specifiek over de reactie op lijden en de wens dat lijden wordt verminderd.

“Compassie betekent dat je met iedereen moet meegaan”

Ook dat klopt niet. Compassie kan samengaan met grenzen, kritisch denken en het weigeren van schadelijk gedrag.

“Karuṇā betekent dat je het lijden van anderen zelf moet voelen”

Dat hoeft niet. Sterke emotionele meeleving is niet hetzelfde als boeddhistische compassie. Juist het vermogen om betrokken én helder te blijven kan belangrijk zijn.

“Compassie is vooral een Mahayana-idee”

Nee. Karuṇā komt al voor in vroege boeddhistische bronnen en maakt daar deel uit van de vier brahmavihāra’s. Het Mahayana heeft het begrip later sterk uitgebreid en verbonden met het bodhisattva-ideaal. 

“Als je compassie hebt, moet je iedereen helpen”

Ook dit gaat te ver. Compassie betekent dat je het lijden van anderen niet onverschillig tegemoet treedt. Hoe je vervolgens handelt, vraagt ook om wijsheid en inzicht in de situatie.

Waarom is karuna belangrijk binnen het boeddhisme?

Karuṇā laat goed zien dat het boeddhisme niet alleen draait om persoonlijke rust of meditatie.

De erkenning van lijden vormt een belangrijk onderdeel van de boeddhistische leer. Compassie is vervolgens een manier om met dat lijden om te gaan: niet met onverschilligheid, wreedheid of alleen maar emotionele machteloosheid, maar met de wens dat lijden vermindert.

In vroege boeddhistische tradities wordt die houding ontwikkeld als een geestestoestand. In het Mahayana wordt ze daarnaast verbonden met het ideaal van de bodhisattva en met de bevrijding van alle levende wezens. 

Daarmee krijgt karuṇā verschillende lagen. Het is een gevoel, een mentale houding, een meditatiepraktijk en een basis voor ethisch handelen. In sommige tradities wordt het bovendien een centraal onderdeel van het ideaal van boeddhaschap.

Misschien is de belangrijkste les daarom ook vrij eenvoudig: karuṇā begint met het werkelijk zien van lijden, maar blijft daar niet bij. De vraag die erop volgt is wat je, met wijsheid en zonder wreedheid, kunt doen om dat lijden te verminderen.

En precies daar wordt compassie binnen het boeddhisme meer dan alleen medelijden.