Wie zich in het boeddhisme verdiept, komt al snel de uitdrukking De Drie Juwelen tegen. In het Pali heet dit tiratana en in het Sanskriet triratna. De drie juwelen zijn de Boeddha, de Dharma en de Sangha.

Samen vormen ze een van de belangrijkste fundamenten van het boeddhistische leven. Boeddhisten nemen hun toevlucht tot de drie juwelen en zien ze als richtingwijzers op de weg naar bevrijding. Dat klinkt misschien eenvoudig, maar achter deze drie woorden zit een behoorlijk rijke betekenis. Wat betekent het eigenlijk om je toevlucht te nemen tot een persoon, een leer en een gemeenschap? En waarom zijn juist deze drie samen zo belangrijk?

Wat zijn de Drie Juwelen?

De Drie Juwelen zijn:

1. De Boeddha – de ontwaakte, die de weg naar bevrijding heeft ontdekt en onderwezen.
2. De Dharma – de leer en de weg die naar inzicht en bevrijding leiden.
3. De Sangha – de gemeenschap van mensen die de Dharma beoefenen, en in een meer specifieke betekenis de edele leerlingen die een stadium van ontwaken hebben bereikt.

Het woord juweel moet je hier niet letterlijk nemen. Het gaat om iets dat als bijzonder waardevol wordt beschouwd. In het boeddhisme zijn de Boeddha, Dharma en Sangha waardevol omdat ze samen de mogelijkheid tot bevrijding vertegenwoordigen: de Boeddha als voorbeeld en leraar, de Dharma als weg en de Sangha als gemeenschap en levende ondersteuning op die weg.

De drie zijn dus niet zomaar drie losse onderdelen. Ze horen bij elkaar. Zonder iemand die de weg ontdekt en onderwijst, is er geen boeddhistische leer in deze vorm. Zonder de leer is er geen duidelijke weg om te beoefenen. En zonder beoefenaars blijft die leer slechts iets dat in teksten staat.

Wat betekent het om toevlucht te nemen?

Een van de bekendste formuleringen binnen het boeddhisme is:

Buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi
Dhammaṃ saraṇaṃ gacchāmi
Saṅghaṃ saraṇaṃ gacchāmi

Vrij vertaald:

Ik neem mijn toevlucht tot de Boeddha.
Ik neem mijn toevlucht tot de Dharma.
Ik neem mijn toevlucht tot de Sangha.

De Pali-uitdrukking saraṇaṃ gacchāmi betekent letterlijk zoiets als “ik ga naar toevlucht”. Het Nederlandse woord “toevlucht” kan daarbij wat misleidend zijn. Het gaat niet om verstoppen voor de problemen van het leven en ook niet om het idee dat de Boeddha je problemen voor je zal oplossen.

Toevlucht nemen is eerder een kwestie van richting kiezen. Je besluit je leven te richten op de inzichten en praktijken van het boeddhistische pad. De Drie Juwelen worden daarmee bronnen van vertrouwen, inspiratie en begeleiding.

Dat maakt toevlucht nemen tot een actieve handeling. Je zegt niet alleen: “Ik geloof dat de Boeddha gelijk had.” Je zegt in feite: “Dit is de richting waarin ik mijn leven wil onderzoeken en ontwikkelen.”

De eerste drie keer toevlucht nemen

In veel boeddhistische tradities wordt de toevluchtsformule drie keer uitgesproken. Dat gebeurt bijvoorbeeld bij een formele toevluchtsceremonie, maar ook tijdens dagelijkse beoefening of ceremonies in tempels.

Het driemaal uitspreken ervan is niet bedoeld als een soort magische formule. Het benadrukt de bewuste keuze om je steeds opnieuw op de drie juwelen te richten. In verschillende tradities bestaan er wel verschillen in de precieze vorm en betekenis van de ceremonie.

Voor sommige boeddhisten is een formele ceremonie belangrijk. Voor anderen ligt de nadruk meer op de innerlijke beslissing om de Dharma daadwerkelijk te beoefenen.

Daarom is het goed om onderscheid te maken tussen formeel toevlucht nemen en leven volgens de richting van de Drie Juwelen. Een ceremonie kan het eerste markeren, maar daarmee is het tweede natuurlijk nog niet klaar.

Het eerste juweel: de Boeddha

Het eerste juweel is de Boeddha.

Voor veel boeddhisten verwijst “de Boeddha” in de eerste plaats naar Siddhartha Gautama, de historische leraar die in het oude India leefde en later bekend werd als de Boeddha, de “Ontwaakte”. Binnen Mahayana- en Vajrayana-tradities heeft het begrip Boeddha daarnaast een veel bredere betekenis. Daar wordt gesproken over meerdere boeddha’s, zoals Amitabha en Vairocana, en over verschillende manieren waarop boeddhaschap wordt begrepen.

Waarom is de Boeddha een juweel?

De Boeddha is binnen het boeddhisme niet in de eerste plaats belangrijk omdat hij een god zou zijn die je gebeden verhoort. In de vroege boeddhistische teksten wordt hij vooral voorgesteld als iemand die zelf ontwaken heeft bereikt en vervolgens anderen de weg heeft gewezen.

Dat verschil is belangrijk.

De Boeddha wordt gezien als leraar en voorbeeld. Hij heeft een weg bewandeld en laat zien wat volgens de boeddhistische leer mogelijk is. Toevlucht nemen tot de Boeddha betekent daarom niet simpelweg geloven in een bovennatuurlijke macht. Het betekent de Boeddha erkennen als degene die de weg naar bevrijding heeft ontdekt en onderwezen.

In veel boeddhistische tradities is er bovendien een tweede betekenislaag. De Boeddha is niet alleen een historische persoon, maar ook een verwijzing naar boeddhaschap zelf: het volledig ontwaken uit onwetendheid, begeerte en gehechtheid. In de Mahayana-traditie wordt dat idee verder ontwikkeld en wordt gesproken over talloze boeddha’s en over het potentieel tot ontwaken.

Moet je de Boeddha aanbidden?

Dat hangt sterk af van wat je met “aanbidden” bedoelt.

Boeddhistische tradities kennen zeker vormen van eerbied, zoals buigingen, offergaven, het reciteren van teksten en het bezoeken van tempels. Een Boeddhabeeld kan daarbij een belangrijk object van devotie zijn.

Maar het beeld zelf wordt daarmee niet automatisch gezien als een scheppende god.

Een Boeddhabeeld kan bijvoorbeeld herinneren aan de kwaliteiten die iemand zelf wil ontwikkelen: wijsheid, mededogen, gelijkmoedigheid en bevrijding. In sommige tradities krijgt devotie tot een bepaalde Boeddha bovendien een veel sterkere religieuze betekenis. Daarom is het te simpel om te zeggen dat boeddhisten óf “Boeddha aanbidden” óf “Boeddha helemaal niet aanbidden”. De praktijk verschilt behoorlijk per traditie.

Het tweede juweel: de Dharma

Het tweede juweel is de Dharma. In Pali wordt dit Dhamma genoemd.

Het woord dharma heeft meerdere betekenissen en laat zich daarom niet perfect met één Nederlands woord vertalen. In de context van het boeddhisme kan het verwijzen naar de leer van de Boeddha, maar ook naar de werkelijkheid, de principes die de werkelijkheid kenmerken en de weg die naar bevrijding leidt.

Dat maakt “de leer” een bruikbare vertaling, maar wel een beperkte.

De Dharma omvat bijvoorbeeld de Vier Edele Waarheden, het Noble Achtvoudige Pad, de leer van karma, wedergeboorte, onvergankelijkheid, niet-zelf en afhankelijk ontstaan. Welke begrippen centraal staan en hoe ze worden geïnterpreteerd, verschilt vervolgens per boeddhistische traditie.

De Dharma is meer dan een boek

Het is verleidelijk om Dharma te zien als een verzameling boeddhistische teksten. Die teksten zijn belangrijk, maar dat is niet het hele verhaal.

In boeddhistische tradities wordt vaak onderscheid gemaakt tussen de onderwezen Dharma en de gerealiseerde Dharma. De woorden en uitleg van de leer wijzen naar iets dat de beoefenaar zelf moet onderzoeken en realiseren. In die zin is Dharma niet alleen informatie, maar ook een weg van beoefening.

Je kunt bijvoorbeeld een boek over meditatie lezen zonder ooit te mediteren. Je kent dan informatie over de praktijk, maar je hebt de praktijk zelf nog niet ontwikkeld.

Dat onderscheid is belangrijk binnen het boeddhisme. De Dharma is uiteindelijk bedoeld om iets met je manier van kijken, handelen en leven te doen.

Waarom neem je toevlucht tot de Dharma?

Omdat de Dharma de weg vertegenwoordigt.

De Boeddha kan laten zien dat ontwaken mogelijk is, maar de Dharma beschrijft hoe je die richting kunt volgen. In vroege boeddhistische teksten wordt de Dharma daarom onder meer beschreven als iets dat onderzocht en rechtstreeks ervaren kan worden, in plaats van als een leer die alleen op gezag moet worden aangenomen.

Dat past bij een belangrijk element van het boeddhisme: inzicht hoort uiteindelijk niet alleen iets te zijn wat je van iemand anders hebt gehoord. Het moet in je eigen ervaring steeds duidelijker worden.

Het derde juweel: de Sangha

Het derde juweel is de Sangha.

Dit is misschien wel het juweel dat voor de meeste verwarring zorgt, omdat het woord sangha op verschillende manieren wordt gebruikt.

In het dagelijks taalgebruik wordt met Sangha vaak de boeddhistische gemeenschap bedoeld: monniken, nonnen en leken die samen de Dharma beoefenen. In veel moderne boeddhistische gemeenschappen wordt het woord nog breder gebruikt voor de mensen met wie iemand samen mediteert, studeert of beoefent.

Maar in de vroege boeddhistische teksten heeft Sangha ook een specifiekere betekenis.

De Sangha als gemeenschap

Historisch gezien ontstond rond de Boeddha een gemeenschap van monniken en later ook nonnen. Deze monastieke gemeenschap speelde een grote rol bij het bewaren en doorgeven van de leer.

Dat betekent niet dat leken geen onderdeel van het boeddhistische leven waren. Vanaf een vroeg stadium bestond het boeddhistische landschap uit verschillende groepen: monniken, nonnen, mannelijke lekenvolgelingen en vrouwelijke lekenvolgelingen.

De Sangha als instelling verwijst vooral naar de geordende gemeenschap, terwijl het woord in moderne context vaak wordt gebruikt voor de bredere gemeenschap van beoefenaars.

De Edele Sangha

In vroege boeddhistische teksten wordt daarnaast gesproken over de ariya-saṅgha, de Edele Sangha.

Daarmee worden niet simpelweg alle mensen bedoeld die zichzelf boeddhist noemen. Het gaat om leerlingen die bepaalde niveaus van spirituele realisatie hebben bereikt.

De vroege teksten beschrijven vier stadia:

• stroomintrede (sotāpatti);
• eenmaal terugkeren (sakadāgāmi);
• niet meer terugkeren (anāgāmi);
• arahantschap (arahatta).

Samen met degenen die op weg zijn naar deze vier niveaus worden ze beschreven als vier paren, oftewel acht soorten edele personen.

Dit is een interessante nuance, omdat “Sangha” daardoor niet altijd simpelweg “alle boeddhisten” betekent.

Wanneer in de klassieke toevluchtsformule over de Sangha wordt gesproken, kan de precieze betekenis dus afhangen van de context en traditie.

Waarom zijn het drie juwelen?

Je zou kunnen vragen waarom het boeddhisme niet gewoon zegt: “Neem toevlucht tot de leer van de Boeddha.”

De drie juwelen vullen elkaar aan.

De Boeddha laat zien dat ontwaken mogelijk is en fungeert als leraar en voorbeeld.

De Dharma beschrijft het inzicht en de weg die naar bevrijding leiden.

De Sangha zorgt voor mensen die deze weg daadwerkelijk beoefenen, bewaren, doorgeven en elkaar ondersteunen.

Je kunt het vergelijken met leren zwemmen. De Boeddha is degene die de weg kent en hem kan uitleggen. De Dharma is de kennis en methode waarmee je leert zwemmen. De Sangha bestaat uit de mensen met wie je oefent en die je kunnen helpen wanneer het moeilijk wordt.

De vergelijking gaat natuurlijk niet helemaal op, maar ze maakt wel duidelijk waarom de drie samen worden genoemd.

De Drie Juwelen en de Vier Edele Waarheden

De Drie Juwelen staan niet los van de rest van de boeddhistische leer.

Neem bijvoorbeeld de Vier Edele Waarheden. Die beschrijven onder meer het bestaan van dukkha — onbevredigendheid of lijden — de oorzaken daarvan, het beëindigen ervan en de weg die daarnaartoe leidt.

De Dharma bevat deze leer en de praktijk die ermee samenhangt. De Boeddha is degene die volgens de boeddhistische traditie deze waarheid heeft doorzien en onderwezen. De Sangha bestaat uit degenen die deze weg volgen en, in de specifieke betekenis van de Edele Sangha, degenen die daardoor diepgaande realisaties hebben bereikt.

De drie juwelen vormen daarmee geen los onderdeel van het boeddhisme. Ze staan midden in het grotere geheel van de boeddhistische weg.

Zijn de Drie Juwelen in alle boeddhistische tradities hetzelfde?

De basis is opvallend breed gedeeld: Boeddha, Dharma en Sangha behoren tot de centrale kenmerken van het boeddhisme.

De manier waarop deze drie worden geïnterpreteerd, verschilt echter.

Theravada

Binnen het Theravada ligt de nadruk sterk op de historische Boeddha, de leer zoals die in de vroege boeddhistische teksten wordt overgeleverd en de Sangha van monniken, nonnen en edele leerlingen.

De Edele Sangha heeft hier een vrij specifieke betekenis. De klassieke teksten spreken over de vier stadia van ontwaken en de vier paren van beoefenaars en gerealiseerde leerlingen.

Mahayana

Binnen het Mahayana wordt het begrip Boeddha breder. Naast Siddhartha Gautama bestaan er verschillende boeddha’s en wordt boeddhaschap als een veelomvattender werkelijkheid opgevat.

Ook het begrip Dharma krijgt in Mahayana-tradities soms uitgebreidere filosofische betekenissen. De Sangha kan daarnaast worden verbonden met de bredere gemeenschap van beoefenaars en met bodhisattva’s en andere gerealiseerde wezens.

Vajrayana

Het Vajrayana deelt de Drie Juwelen, maar voegt binnen veel tradities aanvullende toevluchten toe. Zo wordt bijvoorbeeld gesproken over de Drie Wortels: de leraar, de meditatiegodheid en de dakini.

Dat betekent niet dat de Drie Juwelen worden vervangen. Ze blijven de basis van de toevlucht, terwijl het Vajrayana daar eigen vormen van praktijk en interpretatie aan toevoegt.

De precieze uitleg verschilt vervolgens weer tussen Tibetaanse tradities en tussen individuele scholen.

Is toevlucht nemen hetzelfde als boeddhist worden?

In veel boeddhistische tradities geldt het nemen van toevlucht tot de Drie Juwelen als een belangrijke stap om zich formeel als boeddhist te verbinden.

Toch bestaat hier geen universele procedure die voor iedere boeddhist overal hetzelfde is.

Sommige tradities leggen veel nadruk op een formele ceremonie met een leraar. In andere contexten kan iemand jarenlang de Dharma bestuderen en beoefenen zonder zo’n ceremonie.

Ook moet je onderscheid maken tussen interesse hebben in het boeddhisme en je formeel verbinden aan een boeddhistische traditie. Iemand kan bijvoorbeeld mediteren, boeddhistische teksten lezen en zich sterk door de leer laten inspireren zonder zichzelf formeel boeddhist te noemen.

Toevlucht nemen gaat uiteindelijk over meer dan een label. Het gaat om de richting die iemand daadwerkelijk aan zijn of haar leven geeft.

Betekent toevlucht nemen dat je blind moet geloven?

Nee, al speelt vertrouwen binnen het boeddhisme wel een belangrijke rol.

Het woord “vertrouwen” is misschien beter dan “blind geloof”. In verschillende boeddhistische teksten wordt vertrouwen gekoppeld aan onderzoek, ervaring en beoefening. De Dharma wordt niet alleen als iets gepresenteerd dat je moet geloven, maar als iets dat je kunt onderzoeken en in de praktijk kunt leren kennen.

Dat betekent niet dat alle boeddhistische tradities uitsluitend rationeel of niet-devotioneel zijn. Vooral in Mahayana- en Vajrayana-tradities kunnen geloof, ritueel en devotie een belangrijke plaats innemen.

Het boeddhisme kent dus zowel sterk devotionele vormen als vormen waarin persoonlijke meditatie en onderzoek meer op de voorgrond staan.

Wat betekent “toevlucht” dan in het dagelijks leven?

Je kunt toevlucht nemen zien als een voortdurende herinnering aan drie vragen:

Waar kijk ik naar voor richting?

De Boeddha herinnert je eraan dat ontwaken mogelijk is.

Welke weg volg ik?

De Dharma geeft je oefeningen, inzichten en principes om die weg te onderzoeken.

Met wie bewandel ik die weg?

De Sangha laat zien dat boeddhistische beoefening niet alleen iets individueels hoeft te zijn.

Dat kan heel praktisch worden.

Wanneer je boos bent, kan de Dharma je helpen onderzoeken wat er precies in je geest gebeurt. Wanneer je vastloopt, kan een leraar of medebeoefenaar je een ander perspectief geven. En wanneer je nadenkt over hoe je wilt leven, kan het voorbeeld van de Boeddha richting geven.

Toevlucht betekent dan niet dat problemen verdwijnen. Het betekent dat je probeert er vanuit een andere basis mee om te gaan.

Een minder bekende kant van de Drie Juwelen

Een interessante ontwikkeling in de geschiedenis van het boeddhisme is dat boeddhistische denkers zich steeds opnieuw hebben afgevraagd wat het precies betekent om toevlucht te nemen tot de drie juwelen.

Neem bijvoorbeeld de vraag wat de “Boeddha” eigenlijk is. Als Siddhartha Gautama als mens geboren werd en uiteindelijk stierf, neem je dan toevlucht tot zijn lichaam? Of tot zijn kennis en gerealiseerde kwaliteiten?

Ook over de Dharma ontstond een vergelijkbare vraag. Neem je toevlucht tot de woorden van de leer, dus tot de teksten, of tot de werkelijkheid en bevrijding waar die woorden naar verwijzen?

Dit soort vragen werd in latere boeddhistische filosofie verder uitgewerkt. In sommige tradities werd daardoor een onderscheid gemaakt tussen verschillende aspecten van Boeddha, Dharma en Sangha. De drie juwelen werden zo niet alleen gezien als drie praktische toevluchtsoorden, maar ook als onderwerpen van diepgaande filosofische reflectie.

Dit laat iets belangrijks zien: de Drie Juwelen zijn geen simpele slogan die vanaf het begin overal precies dezelfde betekenis had. De basis bleef herkenbaar, maar boeddhistische tradities hebben er door de eeuwen heen verschillende betekenislagen aan toegevoegd.

Veelvoorkomende misverstanden over de Drie Juwelen

“De drie juwelen zijn drie goden”

Dat is niet de traditionele betekenis.

De Boeddha wordt in het vroege boeddhisme niet voorgesteld als een scheppergod. De Dharma is geen goddelijke persoon en de Sangha is een gemeenschap of, in een specifieke betekenis, een gemeenschap van edele leerlingen.

“De Sangha betekent gewoon alle boeddhisten”

Niet altijd.

In modern taalgebruik kan Sangha inderdaad verwijzen naar een boeddhistische gemeenschap. In klassieke boeddhistische teksten kan het woord echter specifiek verwijzen naar de monastieke gemeenschap of naar de Edele Sangha van gerealiseerde leerlingen.

“Toevlucht nemen betekent dat iemand anders je problemen oplost”

Dat is ook niet de bedoeling.

Toevlucht nemen is een actieve keuze om richting te geven aan je leven. Het betekent niet dat de Boeddha of een andere persoon verantwoordelijk wordt voor je bevrijding.

“De Drie Juwelen zijn alleen belangrijk voor monniken”

Nee.

Leken spelen vanaf de vroege geschiedenis van het boeddhisme een belangrijke rol. De manier waarop leken toevlucht nemen en boeddhistische praktijken uitvoeren verschilt per traditie, maar de Drie Juwelen zijn niet beperkt tot de monastieke wereld.

De Drie Juwelen als kompas

De Drie Juwelen kun je uiteindelijk zien als drie kanten van dezelfde boeddhistische weg.

De Boeddha staat voor ontwaken en voor iemand die deze weg heeft ontdekt.

De Dharma staat voor het inzicht en de beoefening die naar dat ontwaken leiden.

De Sangha staat voor degenen die deze weg bewandelen, bewaren, doorgeven en elkaar daarin ondersteunen.

Daarom nemen boeddhisten niet alleen toevlucht tot een historische figuur of tot een verzameling oude teksten. Ze kiezen een bepaalde richting voor hun leven.

Dat is misschien wel de eenvoudigste manier om de betekenis van de Drie Juwelen te begrijpen. De Boeddha laat zien wat mogelijk is. De Dharma laat zien hoe je die richting kunt gaan. De Sangha laat zien dat je die weg niet alleen hoeft te bewandelen.

Wie de Drie Juwelen beter begrijpt, heeft daarmee ook een belangrijk uitgangspunt voor het begrijpen van veel andere onderdelen van het boeddhisme. Begrippen als karma, meditatie, de Vier Edele Waarheden, het Achtvoudige Pad en nirvana krijgen meer betekenis wanneer je ze ziet binnen deze grotere structuur van leraar, leer en beoefenende gemeenschap.