De Hartsoetra staat vooral bekend om de zin dat “vorm leegte is en leegte vorm”. Op het eerste gezicht klinkt dat misschien alsof de tekst beweert dat de wereld niet bestaat. Dat is echter niet wat met leegte wordt bedoeld. De Hartsoetra gaat juist over de manier waarop we naar de werkelijkheid kijken, en over het loslaten van het idee dat dingen en verschijnselen een volledig zelfstandig en onveranderlijk bestaan hebben.

De tekst heeft bovendien een opvallende geschiedenis. Hoewel hij tegenwoordig wordt gezien als een klassieke Mahayana-soetra, bestaat er onder onderzoekers discussie over waar en wanneer de tekst precies is ontstaan. De gebruikelijke voorstelling dat er eerst een Indiase Sanskriettekst was die vervolgens door de Chinese monnik Xuanzang werd vertaald, blijkt historisch minder eenvoudig te zijn dan vaak wordt verteld.

Wat is de Hartsoetra?

De Hartsoetra is de Nederlandse naam voor de Prajñāpāramitāhṛdaya. De volledige naam kan ongeveer worden vertaald als “Het Hart van de Volmaaktheid van Wijsheid”.

Prajñāpāramitā betekent letterlijk zoiets als “volmaaktheid van wijsheid” of “wijsheid die naar de overkant gaat”. Het woord hṛdaya betekent “hart” en kan hier worden opgevat als de kern of essentie.

De tekst behoort tot de grote verzameling Mahayana-teksten die bekendstaat als de Prajñāpāramitā-literatuur. Die literatuur ontstond uit teksten die de aard van wijsheid, bevrijding en leegte behandelen. Sommige daarvan zijn enorm lang. De Hartsoetra is juist buitengewoon kort: de korte versie past gemakkelijk op één pagina.

Dat maakt de tekst ook zo bijzonder. Hij probeert een groot deel van de leer van de Prajñāpāramitā-literatuur in een zeer compacte vorm samen te brengen.

De Hartsoetra wordt vooral gereciteerd binnen Chinese, Koreaanse, Japanse, Vietnamese en Tibetaanse boeddhistische tradities. In bijvoorbeeld Zen-tempels behoort de tekst vaak tot de dagelijkse liturgie. Ook binnen het Tibetaans boeddhisme wordt hij regelmatig gereciteerd.

Wie spreekt in de Hartsoetra?

De tekst begint met de bodhisattva Avalokiteśvara, in Oost-Azië onder andere bekend als Guanyin of Kannon.

Avalokiteśvara is in het Mahayana-boeddhisme de bodhisattva die verbonden wordt met mededogen. In de Hartsoetra ziet hij, tijdens een diepe beoefening van de volmaaktheid van wijsheid, dat de vijf skandha's leeg zijn.

De monnik Śāriputra stelt vervolgens de vraag wat dit betekent. Śāriputra is een belangrijke leerling van de historische Boeddha en komt ook in vroegboeddhistische teksten veelvuldig voor.

De Hartsoetra heeft daarmee een interessante vorm. Het is geen gewone filosofische uiteenzetting waarin een auteur zijn theorie stap voor stap verdedigt. De tekst presenteert een spiritueel inzicht dat tijdens meditatie wordt gezien en vervolgens wordt uitgelegd.

Wat betekent “leegte” in de Hartsoetra?

Dit is het belangrijkste onderdeel van de tekst.

Het Sanskrietwoord śūnyatā, meestal vertaald als leegte, betekent niet dat er helemaal niets bestaat. Het betekent dat verschijnselen leeg zijn van een zelfstandig, onveranderlijk en onafhankelijk bestaan.

Een eenvoudig voorbeeld kan helpen.

Een stoel bestaat. Je kunt erop zitten en hem aanraken. Het boeddhisme beweert dus niet dat de stoel letterlijk niets is.

Maar waaruit bestaat die stoel precies?

Uit hout, schroeven, lijm en andere onderdelen. Zonder die onderdelen is er geen stoel. Die onderdelen zijn weer afhankelijk van bomen, grondstoffen, mensen die ze hebben gemaakt, gereedschap, transport en talloze andere omstandigheden.

Ook het woord “stoel” speelt een rol. Wij geven een bepaalde verzameling onderdelen de naam stoel. De stoel bestaat dus niet volledig op zichzelf. Hij ontstaat en bestaat dankzij allerlei oorzaken, voorwaarden, onderdelen en begrippen.

Dat is een belangrijk aspect van leegte.

Leegte betekent niet dat iets niet bestaat. Het betekent dat iets niet bestaat op de volledig zelfstandige manier waarop we het soms denken.

Dit sluit aan bij het bredere boeddhistische idee van afhankelijk ontstaan (pratītyasamutpāda). Dingen ontstaan niet volledig uit zichzelf, maar in afhankelijkheid van oorzaken en voorwaarden.

Binnen Mahayana-filosofie wordt leegte daarom niet gezien als een alternatieve naam voor nietsheid. Juist het feit dat dingen afhankelijk ontstaan, wordt gebruikt om te begrijpen waarom ze geen onveranderlijke eigen essentie hebben.

“Vorm is leegte, leegte is vorm”

De bekendste passage uit de Hartsoetra is:

“Vorm is leegte, leegte is vorm.”

In het Sanskriet wordt hier rūpa gebruikt voor “vorm” en śūnyatā voor “leegte”.

Daarna volgt een verdere verduidelijking: leegte is niet iets dat losstaat van vorm. Vorm is niet iets dat eerst bestaat en vervolgens leeg blijkt te zijn. De twee worden niet als twee afzonderlijke werkelijkheden voorgesteld.

Dat is belangrijk, omdat een verkeerde interpretatie snel ontstaat.

Je zou kunnen denken:

De gewone wereld is onwerkelijk, en alleen leegte is echt.

Maar dat is niet de boodschap van de Hartsoetra.

De tekst probeert juist te voorkomen dat leegte zelf een soort verborgen substantie wordt. Als iemand denkt dat “leegte” een speciale onzichtbare werkelijkheid is die ergens achter de wereld zit, heeft die persoon volgens deze benadering opnieuw iets vastgegrepen.

Leegte is dus geen kosmische stof en ook geen verborgen plaats waar je naartoe kunt gaan.

Het is een manier om te begrijpen hoe verschijnselen bestaan.

De vijf skandha's zijn leeg

De Hartsoetra noemt vervolgens de vijf skandha's, die samen beschrijven wat we normaal gesproken als een persoon of individu ervaren:

• vorm;
• gevoelens;
• waarneming;
• mentale formaties;
• bewustzijn.

De tekst zegt niet simpelweg dat deze vijf dingen niet bestaan. Het punt is dat ook zij geen zelfstandig, onveranderlijk zelf vormen.

Dat sluit aan bij een ouder boeddhistisch thema: het idee van anattā, vaak vertaald als “niet-zelf”.

Binnen de vroege boeddhistische tradities wordt het idee van een permanent zelf al kritisch onderzocht. De Mahayana-gedachte van leegte gaat hierin verder door niet alleen het persoonlijke zelf, maar uiteindelijk alle verschijnselen vanuit het perspectief van leegte te bekijken.

Daarmee krijgt de Hartsoetra een veel bredere betekenis dan alleen “er bestaat geen ziel”.

Waarom zegt de Hartsoetra vervolgens dat er niets is?

Na de uitspraak over de vijf skandha's volgt een lange reeks ontkenningen.

Er wordt onder andere gesproken over:

• geen oog;
• geen oor;
• geen neus;
• geen tong;
• geen lichaam;
• geen geest;
• geen vormen;
• geen geluiden;
• geen geuren;
• geen smaken;
• geen aanrakingen;
• geen mentale objecten.

Daarna worden ook de twaalf schakels van afhankelijk ontstaan en zelfs de Vier Edele Waarheden in de ontkennende formuleringen opgenomen.

Dit kan vreemd overkomen.

Leert de Hartsoetra dan dat er geen lijden bestaat? Geen oorzaak van lijden? Geen pad naar bevrijding?

Niet in de simpele betekenis van die woorden.

De tekst gebruikt hier de logica van leegte. Zelfs de boeddhistische leerstellingen zelf mogen niet worden opgevat als zelfstandig bestaande, absoluut vaste dingen.

Dat is een belangrijke maar subtiele gedachte: je kunt de leer gebruiken om los te komen van gehechtheid, maar je moet je uiteindelijk ook niet aan de leer zelf vastklampen.

Leegte betekent niet nihilisme

Een van de grootste misverstanden over de Hartsoetra is dat leegte zou betekenen dat niets bestaat en dat niets ertoe doet.

Dat is een vorm van nihilisme, en dat is niet de bedoeling van de Mahayana-leer van leegte.

Als dingen werkelijk helemaal niets zouden zijn, zouden oorzaak en gevolg bijvoorbeeld geen betekenis hebben. Handelingen zouden geen gevolgen kunnen hebben en beoefening zou zinloos worden.

Maar dat is niet hoe leegte wordt uitgelegd.

Een verschijnsel kan leeg zijn van een zelfstandig bestaan en tegelijkertijd gewoon functioneren binnen de wereld van oorzaak en gevolg.

Een vlam is bijvoorbeeld afhankelijk van brandstof, zuurstof en andere omstandigheden. Dat maakt de vlam niet “niet-bestaand”. Het betekent dat de vlam niet onafhankelijk van die omstandigheden bestaat.

Juist omdat dingen afhankelijk ontstaan, kunnen ze veranderen.

Dat inzicht ligt dicht bij een van de belangrijkste punten van de Mahayana-filosofie: leegte en afhankelijk ontstaan zijn geen tegengestelde ideeën.

De Hartsoetra en de Vier Edele Waarheden

Een opvallend onderdeel van de tekst is dat hij zegt dat er, vanuit het perspectief van leegte, geen lijden, geen oorzaak van lijden, geen einde van lijden en geen pad is.

Dat lijkt rechtstreeks in tegenspraak met de Vier Edele Waarheden van het boeddhisme.

De Hartsoetra probeert echter niet te zeggen dat de Vier Edele Waarheden als praktische leer waardeloos zijn.

De formulering hoort bij een perspectief waarin zelfs de categorieën van de boeddhistische leer geen onafhankelijk bestaan hebben. Ze zijn middelen om inzicht te ontwikkelen, niet eeuwige objecten die ergens buiten de werkelijkheid bestaan.

Dit is een goed voorbeeld van waarom de Hartsoetra moeilijk kan zijn wanneer je hem letterlijk leest zonder de bredere Prajñāpāramitā-traditie te kennen.

De tekst wil niet simpelweg alle boeddhistische leerstellingen omdraaien. Hij verschuift het perspectief: zelfs datgene wat je gebruikt om bevrijding te bereiken, moet uiteindelijk niet worden vastgegrepen als een zelfstandig “ding”.

“Er is niets te bereiken”

Aan het einde van het filosofische gedeelte staat nog een belangrijke gedachte: er is geen verworvenheid, en daarom is er voor de bodhisattva geen angst.

Ook dit kan verkeerd worden begrepen.

Als er niets te bereiken is, waarom zou je dan mediteren? Waarom zou je ethisch leven? Waarom zou je proberen wijzer en mededogender te worden?

Binnen de Mahayana-traditie betekent “geen verworvenheid” niet dat beoefening geen waarde heeft. Het betekent dat verlichting niet moet worden gezien als een object dat een afzonderlijk zelf uiteindelijk kan bezitten.

De gedachte is subtiel:

je beoefent het pad, maar je moet verlichting niet behandelen als een bezit dat “ik” uiteindelijk kan verkrijgen.

Daarmee sluit de Hartsoetra aan bij het ideaal van de bodhisattva, die naar ontwaken streeft voor het welzijn van alle levende wezens zonder zich vast te klampen aan het idee van een afzonderlijk, zelfstandig zelf.

De mantra van de Hartsoetra

De tekst eindigt met een van de bekendste boeddhistische mantra's:

Gate gate pāragate pārasaṃgate bodhi svāhā

De mantra wordt in veel tradities niet vertaald, maar in het Sanskriet gereciteerd.

Een veelgebruikte benadering van de betekenis is ongeveer:

“Ga, ga, ga naar de overkant, ga volledig naar de overkant, ontwaken, svāhā.”

De precieze grammaticale en vertaaltechnische uitleg van de mantra is overigens ingewikkelder dan zo'n Nederlandse vertaling doet vermoeden. Binnen Tibetaanse tradities wordt de mantra bijvoorbeeld verbonden met de verschillende stadia van het bodhisattvapad.

De “overkant” kan daarbij worden opgevat als een beeld voor bevrijding: van de oever van samsara naar de oever van ontwaken.

De mantra vat daarmee in zeer compacte vorm de beweging samen waar de Hartsoetra over gaat: voorbij het vasthouden aan vaste ideeën en voorbij de manier waarop we gewoonlijk denken over zelf, wereld en werkelijkheid.

Waarom staat er een mantra aan het einde?

Dat is een interessante vraag, omdat de Hartsoetra voor een groot deel filosofisch en analytisch overkomt.

Aan het einde verandert de tekst echter van karakter. Er wordt niet meer verder geredeneerd. Er wordt een mantra uitgesproken.

Dat past bij de bredere Prajñāpāramitā-traditie, waarin wijsheid niet alleen iets is dat je intellectueel begrijpt. Wijsheid moet uiteindelijk worden gerealiseerd.

De mantra kan daarom worden gezien als een overgang van uitleg naar beoefening. De tekst heeft de lezer meegenomen door een reeks concepten en ontkenningen en eindigt vervolgens met een formule die in verschillende tradities als mantra wordt gereciteerd.

De betekenis ervan is bovendien niet in iedere boeddhistische traditie exact hetzelfde uitgewerkt. In Tibetaanse commentaren zijn zeer uitgebreide interpretaties van de afzonderlijke woorden en hun relatie tot het bodhisattvapad ontstaan.

Waar komt de Hartsoetra vandaan?

Hier wordt het verhaal bijzonder interessant.

Traditioneel wordt de Hartsoetra verbonden met India en wordt de Chinese versie vaak in verband gebracht met de beroemde vertaler Xuanzang (602–664). Xuanzang maakte in de zevende eeuw een beroemde pelgrimstocht naar India en speelde een grote rol in de overdracht van boeddhistische teksten naar China.

De korte Chinese versie die aan Xuanzang wordt toegeschreven werd al vroeg bijzonder populair. Een stenen inscriptie uit 661 is een van de oudste betrouwbaar gedateerde getuigen van de tekst.

Maar daar begint de historische puzzel pas.

Was de Hartsoetra oorspronkelijk een Indiase tekst?

Onderzoekers zijn het daar niet volledig over eens.

De traditionele voorstelling is dat de Hartsoetra een Indiase Mahayana-soetra was die in het Sanskriet bestond en vervolgens in China werd vertaald.

De filoloog Jan Nattier publiceerde in 1992 een invloedrijke studie waarin zij juist betoogde dat de tekstgeschiedenis waarschijnlijk anders is verlopen. Volgens haar zijn er sterke aanwijzingen dat de Chinese Hartsoetra is samengesteld uit materiaal uit bestaande Prajñāpāramitā-teksten en vervolgens een Sanskrietversie is ontstaan.

Een belangrijke aanwijzing daarbij is dat de Chinese tekst op bepaalde punten opvallend goed aansluit bij oudere Chinese vertalingen van langere Prajñāpāramitā-teksten.

Ook het ontbreken van vroege Indiase bewijzen voor een zelfstandige Hartsoetra heeft in dit debat een rol gespeeld. De vroegste bewaard gebleven Indiase commentaren op de Hartsoetra dateren pas uit de achtste eeuw.

Andere onderzoekers hebben deze Chinese-oorsprongsthese betwist of genuanceerd. Het onderwerp is dus nog altijd onderdeel van wetenschappelijke discussie. Het is daarom te stellig om zonder meer te zeggen dat de Hartsoetra “zeker in China is geschreven”, maar ook de traditionele voorstelling van een eenvoudig Indiaas origineel dat rechtstreeks door Xuanzang werd vertaald, laat belangrijke vragen onbeantwoord.

Recente teksthistorische studies blijven de relatie tussen de Chinese en Sanskrietversies opnieuw onderzoeken.

Waarom heet het een soetra?

Zelfs de naam “Hartsoetra” heeft een interessante geschiedenis.

In het Sanskriet is de titel Prajñāpāramitāhṛdaya. Het woord hṛdaya betekent “hart”, maar het woord sūtra maakt geen deel uit van de titel van de bekende Sanskrietmanuscripten.

De Xuanzang-versie was de eerste Chinese versie die het woord “hart” én het karakter voor “soetra” in de titel gebruikte. In de loop van de geschiedenis is de naam Hartsoetra vervolgens de gebruikelijke aanduiding geworden.

Ook dit laat zien dat de tekstgeschiedenis ingewikkelder is dan het moderne beeld van één vaste tekst die al vanaf het begin exact dezelfde vorm had.

De lange en korte Hartsoetra

Er bestaan bovendien verschillende tekstvormen.

De versie die de meeste mensen kennen is de korte Hartsoetra. Deze bevat het bekende gedeelte over Avalokiteśvara, leegte en de mantra.

Er bestaat ook een lange versie. Daarin staat onder meer een uitgebreider kader rond de onderrichtsituatie en komen elementen voor die in de korte versie ontbreken.

De verschillende Chinese versies, Tibetaanse vertalingen en Sanskrietmanuscripten laten zien dat de tekst door de geschiedenis heen niet helemaal uniform is overgeleverd.

Dat is niet ongebruikelijk voor oude boeddhistische literatuur. Teksten werden eeuwenlang met de hand overgeleverd, vertaald, aangepast en in verschillende religieuze omgevingen gebruikt.

De Hartsoetra binnen het Mahayana-boeddhisme

De Hartsoetra is vooral een Mahayana-tekst.

Binnen het Theravada-boeddhisme behoort de Hartsoetra niet tot de Pali Canon en heeft de tekst niet dezelfde canonieke status als binnen Mahayana-tradities. Dat betekent niet dat het Theravada geen leer over leegte kent. Leegte is ook in vroege boeddhistische teksten aanwezig, maar de uitwerking ervan in de Hartsoetra behoort tot de ontwikkeling van de Mahayana-Prajñāpāramitā-literatuur.

Binnen het Mahayana werd leegte een centraal filosofisch thema. Vooral de Madhyamaka-traditie, verbonden met denkers als Nāgārjuna, ontwikkelde uitgebreide analyses van wat het betekent dat verschijnselen leeg zijn van een eigen bestaan.

De Hartsoetra is zelf veel korter en geeft nauwelijks filosofische argumentatie. Ze veronderstelt eigenlijk dat de lezer al bekend is met een groot deel van deze traditie.

De Hartsoetra in Zen

In het Chinese Chan-boeddhisme en het Japanse Zen kreeg de Hartsoetra een bijzonder belangrijke plaats.

In veel Zen-tradities wordt de tekst regelmatig gereciteerd. De Japanse versie is waarschijnlijk voor veel mensen herkenbaar aan de klank van de Chinese uitspraak, ook wanneer de beoefenaars de Chinese karakters niet woord voor woord begrijpen.

Dat lijkt misschien vreemd: waarom zou je een tekst reciteren als je hem niet volledig begrijpt?

Binnen boeddhistische rituelen is recitatie echter niet uitsluitend bedoeld als intellectuele studie. De klank, herhaling, aandacht en gezamenlijke beoefening hebben zelf een functie.

Tegelijkertijd betekent dit niet dat de tekst binnen Zen alleen maar een mantra is. De Hartsoetra heeft ook een belangrijke filosofische betekenis, vooral rond leegte en het loslaten van vaste onderscheidingen.

De Hartsoetra in het Tibetaans boeddhisme

Ook in het Tibetaans boeddhisme is de Hartsoetra belangrijk.

De Prajñāpāramitā-literatuur vormt een belangrijk onderdeel van de Mahayana-filosofie en wordt in Tibet verbonden met de ontwikkeling van de Madhyamaka-filosofie en het bodhisattvapad.

Tibetaanse commentaren lezen de verschillende onderdelen van de Hartsoetra vaak op meerdere niveaus. De mantra kan bijvoorbeeld worden verbonden met de verschillende stadia van de weg naar volledige verlichting.

Daarmee krijgt een zeer korte tekst een uitgebreide interpretatieve traditie.

Een minder bekende kant van de Hartsoetra

Een van de interessantste eigenschappen van de Hartsoetra is dat de tekst zelf waarschijnlijk veel materiaal uit eerdere Prajñāpāramitā-literatuur samenperst.

Dat is belangrijk om te begrijpen.

De Hartsoetra is geen volledige introductie tot de Mahayana-leer van leegte. Het is eerder een soort extreem compacte samenvatting van een veel grotere traditie.

Wanneer de tekst bijvoorbeeld zegt dat er geen oog, oor, lijden, oorzaak van lijden, pad of verworvenheid is, verwacht hij eigenlijk dat de lezer weet welke boeddhistische categorieën hier worden genoemd.

De tekst werkt daardoor bijna als een reeks verwijzingen naar een veel groter netwerk van ideeën.

Dat helpt ook verklaren waarom de Hartsoetra zo kort is en toch zoveel commentaren heeft voortgebracht. De paar regels van de tekst bevatten genoeg aanknopingspunten voor eeuwen van filosofische uitleg.

Is “vorm is leegte” hetzelfde als “alles is één”?

Ook dat is een veelvoorkomende moderne interpretatie, maar het is te simpel.

De Hartsoetra zegt niet dat alle dingen eigenlijk één grote kosmische substantie vormen. Er wordt ook geen mystieke eenheid gepresenteerd waarin alle verschillen verdwijnen.

Leegte betekent juist dat we niet moeten zoeken naar een zelfstandig wezen achter de verschijnselen.

Een boom blijft een boom. Een mens blijft een mens. Lijden blijft lijden. Handelingen hebben gevolgen.

Maar geen van deze dingen bezit volgens de Mahayana-opvatting een onveranderlijke essentie die volledig onafhankelijk van alles anders bestaat.

Dat is een subtiel verschil. Het gaat niet om “alles is één”, maar eerder om het loslaten van de gewoonte om dingen als volledig zelfstandig en op zichzelf bestaand te beschouwen.

Wat kun je als moderne lezer met de Hartsoetra?

Je hoeft de Hartsoetra niet meteen als een filosofisch systeem te begrijpen.

Een praktische manier om ermee te beginnen is om het idee van leegte toe te passen op iets alledaags.

Neem bijvoorbeeld het idee dat je hebt van jezelf.

Je kunt jezelf omschrijven als iemand met een bepaalde persoonlijkheid, geschiedenis, baan, voorkeuren en herinneringen. Maar al die dingen veranderen voortdurend. Je lichaam verandert. Je gedachten veranderen. Je emoties veranderen. Je relaties veranderen.

Toch hebben we vaak het gevoel dat er ergens een vast “ik” achter al die veranderingen zit.

De leer van leegte nodigt uit om dat idee nader te onderzoeken.

Niet met de conclusie: “ik besta helemaal niet”, maar met de vraag:

Waaruit bestaat dat vaste zelf eigenlijk?

En als je probeert het aan te wijzen, vind je vooral een voortdurend veranderend geheel van lichamelijke en mentale processen, relaties, herinneringen en omstandigheden.

Dat soort onderzoek ligt veel dichter bij de bedoeling van de Hartsoetra dan simpelweg de zin “alles is leeg” uit het hoofd leren.

Waarom is de Hartsoetra nog steeds zo belangrijk?

De Hartsoetra is belangrijk omdat hij een enorme hoeveelheid boeddhistische filosofie terugbrengt tot een zeer korte tekst.

Maar de kracht van de tekst zit ook in de moeilijkheid ervan.

Hij dwingt je om vragen te stellen over begrippen die normaal gesproken vanzelfsprekend lijken: zelf, wereld, bestaan, lijden, kennis en zelfs verlichting.

De uitspraak “vorm is leegte, leegte is vorm” betekent uiteindelijk niet dat de wereld moet worden ontkend. De uitdaging is juist om de wereld te zien zonder er steeds een vast en onafhankelijk bestaan in te projecteren.

Daarom is de Hartsoetra niet alleen een tekst om over te lezen. Binnen veel Mahayana-tradities is het ook een tekst om te reciteren, te bestuderen en in meditatie te onderzoeken.

En misschien is dat wel de beste manier om te begrijpen waarom zo'n korte tekst al eeuwenlang zoveel aandacht krijgt: de Hartsoetra geeft geen eenvoudig antwoord op de vraag hoe de werkelijkheid in elkaar zit. Ze vraagt je vooral om opnieuw te kijken naar de manier waarop je die werkelijkheid probeert vast te leggen.

Wie zich verder in de Hartsoetra wil verdiepen, komt al snel uit bij onderwerpen als śūnyatā (leegte), afhankelijk ontstaan, Prajñāpāramitā, Madhyamaka, Nāgārjuna, de vijf skandha's en het bodhisattvapad. Dat zijn geen losse onderwerpen, maar onderdelen van hetzelfde grotere Mahayana-landschap waarin de Hartsoetra haar betekenis krijgt.